Hormonen
ACTH
Hypofysehormoon dat de bijnieren aanzet tot cortisol; alleen te duiden samen met een cortisolwaarde.
Alles over deze analyseWat meet dit
ACTH (adrenocorticotroop hormoon) wordt gemaakt in de hypofyse, een hormoonklier onder de hersenen. Het zet de bijnieren aan om cortisol te maken. Normaal stijgt ACTH als er te weinig cortisol is en daalt het als er te veel is. Net als cortisol heeft ACTH een dagritme: het is in de vroege ochtend het hoogst en 's nachts het laagst.
- De plaats van de oorzaak bij een te laag cortisol: in de bijnier zelf (ziekte van Addison, met een hoog ACTH) of in de hypofyse (met een laag ACTH)
- De plaats van de oorzaak bij een te hoog cortisol: een ACTH-makend gezwel, meestal een goedaardig gezwel van de hypofyse (ziekte van Cushing), of de bijnier zelf
- Onderdrukking van hypofyse en bijnieren door het gebruik van corticosteroïden
Verhoogd
Een verhoogd ACTH is vaak tijdelijk: vroeg in de ochtend, bij spanning, pijn of ziekte is de waarde hoger. Samen met een laag cortisol wijst een hoog ACTH op een tekort door de bijnieren zelf (ziekte van Addison), met klachten als ernstige vermoeidheid, gewichtsverlies, zoutbehoefte, een lage bloeddruk, misselijkheid en een donker wordende huid. Samen met een hoog cortisol kan een hoog ACTH passen bij de ziekte van Cushing, meestal door een goedaardig gezwel van de hypofyse. Zelden: een gezwel buiten de hypofyse maakt ACTH. Zonder een cortisolwaarde uit dezelfde afname is een verhoogd ACTH niet te duiden.
Verlaagd
's Avonds en 's nachts is een laag ACTH normaal. Overdag is gebruik van corticosteroïden (tabletten, inhalatie, neusspray, huidcrème of injectie) de meest voorkomende oorzaak van een laag ACTH: die middelen remmen de hypofyse. Samen met een laag cortisol kan een laag ACTH wijzen op een verminderde werking van de hypofyse, bijvoorbeeld na een operatie of bestraling of door een hypofysegezwel, met klachten als vermoeidheid, duizeligheid, misselijkheid, buikpijn en gewichtsverlies. Samen met een hoog cortisol past een laag ACTH bij een bijnier die zelf te veel cortisol maakt.
Voorbereiding
- Laat je bloed afnemen tussen 8.00 en 10.00 uur, omdat ACTH in de loop van de dag daalt.
- Vermijd stress en zware inspanning vlak voor de afname.
Bij een afwijkende uitslag
De huisarts beoordeelt ACTH samen met een cortisolwaarde uit de vroege ochtend en vraagt naar het gebruik van corticosteroïden. Bij een laag cortisol met een hoog of juist laag ACTH volgt verwijzing naar een internist-endocrinoloog, meestal voor een stimulatietest. Bij een hoog cortisol met passende klachten volgen eerst testen die het teveel bevestigen, daarna beeldvorming van hypofyse of bijnieren.
Betrouwbaarheid
ACTH is geen zoektest: de waarde is alleen te beoordelen samen met een cortisolwaarde uit hetzelfde moment. De NVKC noemt de uitleg van ACTH- en cortisoluitslagen complex, omdat beide hormonen over de dag sterk wisselen. ACTH zegt vooral iets nadat een te hoog of te laag cortisol is vastgesteld: dan laat de waarde zien waar de oorzaak ligt. Bij mensen zonder klachten zegt een losse ACTH-waarde weinig, en de waarde zegt niets over stress of 'bijnieruitputting'.
Beperkingen
- Tijdstip: ACTH is in de vroege ochtend het hoogst; alleen een afname op een vast tijdstip is te vergelijken met de referentiewaarden.
- Het monster moet snel gekoeld en verwerkt worden; ACTH breekt in bloed snel af, wat een te lage uitslag kan geven.
- Corticosteroïden in elke vorm verlagen ACTH; spanning rond de afname, pijn en ziekte verhogen het tijdelijk.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode; biotinesupplementen kunnen sommige meetmethoden verstoren.
Hoe vaak komt dit voor
Bijnier- en hypofyseaandoeningen zijn zeldzaam. De ziekte van Addison komt naar schatting bij 40 tot 115 per miljoen inwoners voor, en het syndroom van Cushing door een gezwel wordt in Nederland bij ongeveer 50 mensen per jaar vastgesteld. Veel vaker is een afwijkend ACTH het gevolg van het gebruik van corticosteroïden.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol als er een te laag of te hoog cortisol is vastgesteld of sterk wordt vermoed, om te bepalen of de oorzaak in de hypofyse of in de bijnier ligt, en bij mensen met een bekende hypofyseaandoening. Als losse test, zonder cortisol uit dezelfde afname, heeft ACTH weinig waarde. Niet zinvol bij vermoeidheid of stress zonder verdere klachten: de uitslag is dan bijna altijd normaal of niet te duiden.
Nadelen en risico's
- Een afwijkende waarde door het tijdstip, spanning of een monster dat niet goed bewaard is, kan onnodige ongerustheid over hypofyse of bijnieren en onnodig vervolgonderzoek geven.
- Een losse ACTH-uitslag zonder cortisolwaarde is niet te duiden en kan ten onrechte geruststellen of verontrusten.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen