Hormonen
Androsteendion
Voorloper van testosteron uit bijnieren en geslachtsklieren; gemeten bij te veel mannelijk hormoon bij vrouwen.
Alles over deze analyseWat meet dit
Androsteendion is een steroïdhormoon dat wordt gemaakt in de bijnieren en in de eierstokken of zaadballen. Het lichaam kan het omzetten in testosteron en in oestrogeen. Samen met DHEA-S en testosteron laat de waarde zien of extra aanmaak van mannelijke hormonen vooral uit de bijnieren of uit de eierstokken komt. De waarde is in de ochtend het hoogst, daarom wordt bij voorkeur vroeg in de ochtend geprikt.
- Te veel mannelijk hormoon bij vrouwen met overbeharing, acne, een onregelmatige menstruatie of tekenen van vermannelijking
- Onderscheid tussen extra aanmaak in de bijnieren en in de eierstokken, samen met DHEA-S en testosteron
- Adrenogenitaal syndroom (AGS): een aangeboren stoornis in de aanmaak van bijnierhormonen, en de controle van de behandeling daarvan
- Zelden: een gezwel van bijnier, eierstok of zaadbal dat mannelijke hormonen maakt
Verhoogd
Een licht verhoogd androsteendion komt het vaakst voor bij PCOS, met klachten als een onregelmatige menstruatie, acne en overbeharing. Een verhoogde waarde samen met een verhoogd DHEA-S wijst eerder op extra aanmaak in de bijnieren, bijvoorbeeld bij een milde vorm van AGS die pas na de puberteit klachten geeft. Bij mensen met AGS die met hydrocortison worden behandeld, betekent een verhoogde waarde meestal dat de dosis of het tijdstip van inname moet worden aangepast. Ook DHEA-supplementen en anabole middelen verhogen de waarde. Zelden: een sterk verhoogde waarde met snel ontstane vermannelijking past bij een hormoonmakend gezwel; dat vraagt snel onderzoek.
Verlaagd
Een verlaagd androsteendion geeft meestal geen klachten en heeft zelden een duidelijke betekenis. Het past bij gebruik van corticosteroïden of van hormonale anticonceptie, die de aanmaak van mannelijke hormonen remmen. Ook bij een verminderde werking van de bijnieren of de hypofyse is de waarde laag, maar dan wijkt vooral het cortisol af. Na de overgang en op oudere leeftijd is de waarde van nature lager.
Voorbereiding
- Laat je bloed 's ochtends afnemen. Heb je een menstruatiecyclus? Kies dan dag 3 tot 7 van je cyclus.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogde waarde beoordeelt de huisarts de klachten, medicijnen en supplementen en de overige mannelijke hormonen, en laat zo nodig 17-hydroxyprogesteron bepalen om AGS op te sporen. Bij een vermoeden van PCOS volgt beoordeling van de cyclus en eventueel een echo via de gynaecoloog. Bij een sterk verhoogde waarde of snel ontstane vermannelijking volgt snelle verwijzing naar een internist-endocrinoloog of gynaecoloog.
Betrouwbaarheid
Androsteendion is een aanvullende bepaling, geen losse test voor een diagnose. De Nederlandse PCOS-richtlijn (NVOG, 2023) adviseert bij een vermoeden van PCOS eerst het berekende vrij testosteron te bepalen; androsteendion en DHEA-S hebben voor die diagnose maar een beperkte waarde, maar kunnen helpen als het vrij testosteron niet afwijkt of als een andere oorzaak wordt vermoed. Bij AGS gebruikt de specialist androsteendion samen met 17-hydroxyprogesteron. Bij mensen zonder klachten is een licht afwijkende waarde moeilijk te duiden.
Beperkingen
- Tijdstip: de waarde is in de vroege ochtend het hoogst; afname op dat moment is het best te vergelijken met de referentiewaarden.
- Hormonale anticonceptie verstoort de beoordeling van mannelijke hormonen; de PCOS-richtlijn adviseert daarvoor minstens 3 maanden te stoppen, met een niet-hormonaal alternatief.
- DHEA-supplementen, androsteendionpreparaten en anabole middelen verhogen de waarde; corticosteroïden verlagen haar.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium, meetmethode, leeftijd en geslacht; vergelijk een uitslag alleen met de waarden van hetzelfde laboratorium.
Hoe vaak komt dit voor
Overbeharing komt bij ongeveer 5 op de 100 vrouwen voor; de meest voorkomende oorzaak van te veel mannelijk hormoon is PCOS. De ernstige, aangeboren vorm van AGS wordt in Nederland bij 12 tot 15 kinderen per jaar vastgesteld, tegenwoordig meestal met de hielprik; de milde vorm valt pas op volwassen leeftijd op. Hormoonmakende gezwellen van bijnier of eierstok zijn zeldzaam.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol voor vrouwen met overbeharing, acne, een onregelmatige menstruatie of tekenen van vermannelijking, als aanvulling op testosteron en SHBG, vooral als het vrij testosteron niet afwijkt. Ook bruikbaar bij mensen met AGS om de behandeling te volgen, in overleg met de behandelend specialist. Niet zinvol voor mensen zonder klachten en niet als maat voor spieropbouw of vitaliteit.
Nadelen en risico's
- Een licht verhoogde waarde zonder klachten kan tot onnodige zorgen over de bijnieren en tot onnodig vervolgonderzoek leiden.
Bronnen
- NVKC, allesovertesten.nl: Androsteendion
- NVOG, Richtlijn PCOS (adaptatie internationale richtlijn, 2023): module Biochemisch hyperandrogenisme
- Maastricht UMC+, afdeling Endocrinologie: Congenitale bijnierhyperplasie
- Maastricht UMC+, afdeling Endocrinologie: Hirsutisme
- Thuisarts.nl: Te veel haargroei (overbeharing)
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen