Hormonen
Cortisol
Bijnierhormoon dat in de ochtend wordt gemeten om een ernstig tekort of overschot op te sporen; geen maat voor stress.
Alles over deze analyseWat meet dit
Cortisol wordt door de bijnieren gemaakt, aangestuurd door ACTH uit de hypofyse. Het regelt de bloedsuiker, de bloeddruk, de afweer en de reactie van het lichaam op ziekte en spanning. De waarde heeft een sterk dagritme: hoog direct na het ontwaken, laag rond middernacht. Deze analyse meet het totale cortisol in bloed op één moment, bij voorkeur tussen 8 en 10 uur 's ochtends.
- Bijnierschorsinsufficiëntie (ziekte van Addison, of uitval door de hypofyse): een ernstig tekort aan cortisol
- Onderdrukking van de eigen cortisolaanmaak na langdurig gebruik van corticosteroïden (prednison, dexamethason, ook inhalatie- en huidpreparaten)
- Eerste aanwijzing voor het syndroom van Cushing (te veel cortisol), al zijn daarvoor andere testen beter
Verhoogd
Een verhoogd ochtendcortisol is meestal geen ziekte. Spanning rond het prikken, slecht slapen, een nachtdienst, zwaar sporten, ziekte, koorts, zwangerschap, overgewicht, alcohol en de anticonceptiepil (die het bindende eiwit verhoogt) geven allemaal hogere waarden. Het syndroom van Cushing is zeldzaam en wordt niet met een enkele ochtendwaarde vastgesteld; daarvoor gebruikt de arts een dexamethasonremmingstest, speekselcortisol laat op de avond of cortisol in 24-uursurine. Klachten die bij een langdurig te hoog cortisol horen: gewichtstoename op de romp en in het gezicht, een dunne huid met blauwe plekken, spierzwakte, hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker.
Verlaagd
Een verlaagd ochtendcortisol kan wijzen op een tekort door de bijnieren zelf (ziekte van Addison) of door een verminderde aansturing vanuit de hypofyse, met klachten als ernstige vermoeidheid, gewichtsverlies, lage bloeddruk, duizeligheid bij het opstaan, misselijkheid, zoutbehoefte en een donkere huid. De meest voorkomende oorzaak is echter het gebruik van corticosteroïden, ook als inhalatie, huidcrème of injectie, die de eigen aanmaak onderdrukken. Een duidelijk lage ochtendwaarde maakt een tekort waarschijnlijk en een duidelijk normale waarde onwaarschijnlijk; bij waarden daartussen is aanvullend onderzoek (ACTH, een stimulatietest) nodig. Later op de dag prikken geeft een lagere waarde zonder dat er iets aan de hand is. 'Bijnieruitputting' door stress is geen medisch erkende diagnose en wordt niet met deze test aangetoond.
Voorbereiding
- Laat je bloed afnemen tussen 8.00 en 10.00 uur, omdat cortisol in de loop van de dag daalt.
- Vermijd stress en zware inspanning vlak voor de afname.
- Gebruik je corticosteroïden (tabletten, puffer, neusspray of zalf)? Die verlagen cortisol. Stop er niet zelf mee en bespreek de uitslag met je arts.
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een lage ochtendwaarde herhaalt de huisarts de meting in de vroege ochtend, vraagt naar corticosteroïdgebruik en laat meestal ACTH, natrium en kalium bepalen; bij een aanhoudend verdachte uitslag volgt verwijzing naar een internist-endocrinoloog voor een stimulatietest. Bij een hoge waarde met klachten van Cushing volgt een dexamethasonremmingstest of speeksel- of urinecortisol.
Betrouwbaarheid
Eén ochtendwaarde is vooral bruikbaar om een ernstig tekort waarschijnlijk of onwaarschijnlijk te maken; een duidelijk lage of duidelijk normale waarde is informatief, de waarden ertussen niet. Over stress, burn-out of 'bijnieruitputting' zegt een losse bloedwaarde niets: het cortisol van gezonde mensen met veel spanning ligt binnen hetzelfde bereik als dat van ontspannen mensen, en overspanning of burn-out is met bloedonderzoek niet vast te stellen. Voor het aantonen van een teveel (Cushing) zijn andere testen gevoeliger dan een ochtendcortisol.
Beperkingen
- Tijdstip: de referentiewaarden gelden voor een afname in de ochtend, uiterlijk rond 10 uur. Later op de dag is de waarde lager zonder dat er iets aan de hand is. Bij nachtdiensten of jetlag is het dagritme verschoven.
- Corticosteroïden in elke vorm (tabletten, inhalatie, neusspray, huidcrème, injectie) verlagen de eigen cortisol; prednison kan bovendien de meting verstoren. De anticonceptiepil en zwangerschap verhogen het totale cortisol via het bindende eiwit.
- Spanning rond de afname, slaapgebrek, zwaar sporten, ziekte, koorts en alcohol verhogen de waarde tijdelijk.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium en per meetmethode; een grenswaarde uit de ene bron past niet bij een uitslag van een ander laboratorium.
Hoe vaak komt dit voor
Een tekort aan bijnierschorshormoon (ziekte van Addison) is zeldzaam: naar schatting 40 tot 115 per miljoen inwoners, twee keer zo vaak bij vrouwen, meestal vastgesteld tussen 30 en 45 jaar. Het syndroom van Cushing is nog zeldzamer, met circa 150 tot 200 patiënten in Nederland; een huisarts ziet er in de hele loopbaan hooguit één. Een onderdrukte cortisolaanmaak door corticosteroïdgebruik komt veel vaker voor.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij klachten die bij een tekort passen, zoals aanhoudende ernstige vermoeidheid met gewichtsverlies, lage bloeddruk, misselijkheid en een donkere huid, en bij mensen die langdurig corticosteroïden gebruikten of afbouwen. Bij een vermoeden van te veel cortisol (Cushing) zeggen andere testen meer. Niet zinvol om stress, burn-out of 'bijnieruitputting' te meten, of bij vermoeidheid zonder andere klachten: de uitslag is dan bijna altijd normaal of niet te duiden.
Nadelen en risico's
- Een verhoogde waarde door spanning of de pil kan ten onrechte als 'te veel stress' of als aanwijzing voor Cushing worden gelezen en tot onnodig onderzoek leiden.
- Een lage waarde door later op de dag prikken of door een inhalatiesteroïd kan onterecht ongerustheid over de bijnieren geven.
Bronnen
- NVKC, allesovertesten.nl: Cortisol
- Huisartsenbrochure Bijnierziekten (Bijniervereniging NVACP, via NHG)
- NHG-Standaard Overspanning en burn-out
- Thuisarts.nl: Stress
- Thuisarts.nl: Overspannen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen