Een stresshormoon dat wordt geproduceerd door de bijnieren met uitgebreide effecten op verschillende organen in het lichaam. Het werkt ontstekingsremmend, houdt de bloedglucosespiegel, bloeddruk en spierkracht op peil en helpt de zout- en vochtbalans in evenwicht te houden. Wanneer het lichaam onderhevig is aan stress, is de cortisolproductie verhoogd. Als de stress langdurig is, kan dit leiden tot zogeheten bijnieruitputting en uiteindelijk een burn-out, waarbij de bijnieren niet meer in staat zijn voldoende cortisol te produceren. Omdat het lichaam evolutionair gezien prioriteit geeft aan de productie van cortisol ("vecht-vlucht hormoon"), gaat dit ten koste van de productie van andere hormonen zoals DHEA, progesteron, oestrogeen en testosteron.
Hormonen
Cortisol
Vrij cortisol in speeksel; laat op de avond gemeten een onderzoek bij vermoeden van te veel cortisol.
Alles over deze analyseWat meet dit
Cortisol wordt gemaakt door de bijnieren, aangestuurd door ACTH uit de hypofyse. In speeksel zit het vrije, werkzame deel van cortisol, dat niet aan eiwitten in het bloed gebonden is. Cortisol heeft een sterk dagritme: hoog kort na het ontwaken en laag rond middernacht. Met speeksel kan zonder prik op een vast tijdstip worden gemeten, bijvoorbeeld laat op de avond of op meerdere momenten over de dag (een dagprofiel).
- Syndroom van Cushing (te veel cortisol): een verhoogde waarde in speeksel rond middernacht is een van de gangbare onderzoeken daarvoor
- Onderdrukking van de eigen cortisolaanmaak door corticosteroïden, al is daarvoor een cortisolmeting in bloed in de ochtend gebruikelijker
Verhoogd
Een verhoogde waarde komt vaak door de manier van verzamelen: tandenpoetsen, eten, drinken of roken kort ervoor, bloedend tandvlees, of hydrocortisoncrème op de handen of rond de mond. Ook spanning, slaapgebrek, nachtdienst, jetlag, ziekte, zwaar sporten en alcohol verhogen de waarde; in de ochtend hoort de waarde juist hoog te zijn. Een herhaald verhoogde waarde rond middernacht kan passen bij het syndroom van Cushing, met klachten als gewichtstoename rond de romp met dunne armen en benen, een rond en rood gezicht, een dunne huid met blauwe plekken, spierzwakte, hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker. Ook overgewicht, een depressie en veel alcohol kunnen zonder Cushing een verhoogd cortisol geven; daarom herhaalt het ziekenhuis de metingen op meerdere momenten.
Verlaagd
Een lage waarde rond middernacht is normaal. Een lage waarde in de ochtend komt meestal doordat later dan kort na het ontwaken is verzameld, of door gebruik van corticosteroïden (tabletten, inhalatie, neusspray, huidcrème of injectie), die de eigen aanmaak onderdrukken. Een echt tekort door een ziekte van de bijnieren of de hypofyse is zeldzaam en gaat samen met klachten als ernstige vermoeidheid, gewichtsverlies, lage bloeddruk, misselijkheid en zoutbehoefte; dat wordt met bloedonderzoek vastgesteld, niet met speeksel. Een laag of 'vlak' dagprofiel is geen bewijs van 'bijnieruitputting': dat is geen erkende aandoening.
Voorbereiding
- Vul het eerste buisje direct na het ontwaken en de volgende na 30 en 60 minuten. Bij het dagprofiel volgen nog buisjes 2, 5, 8 en 12 uur na het ontwaken, steeds minstens 30 minuten na eten of drinken. Kies een gewone dag en sta op je normale tijd op.
- Eet, drink, rook en poets je tanden pas na het derde buisje. Gebruik die dag geen mondwater en geen flosdraad.
- Gebruik je hormoonpreparaten zoals hydrocortison of progesteron? Stop dan 48 uur van tevoren, in overleg met je arts.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogde waarde rond middernacht met passende klachten wordt de meting herhaald, meestal samen met een dexamethasonremmingstest of cortisol in 24-uursurine, en volgt bij een bevestigde afwijking verwijzing naar een internist-endocrinoloog. Bij klachten die passen bij een cortisoltekort volgt een cortisolmeting in bloed in de vroege ochtend en zo nodig bepaling van ACTH. Bij een afwijkend dagprofiel zonder zulke klachten volgt meestal geen verder hormoononderzoek.
Betrouwbaarheid
Cortisol in speeksel rond middernacht is een van de gangbare onderzoeken om te veel cortisol op te sporen, naast de dexamethasonremmingstest en cortisol in 24-uursurine; het ziekenhuis herhaalt die metingen op verschillende momenten omdat het lastig is het syndroom van Cushing aan te tonen. Buiten die vraag is de betekenis van speekselcortisol niet goed onderbouwd. Een dagprofiel om stress, burn-out of 'bijnieruitputting' te meten is niet onderbouwd: bijnieruitputting wordt in de reguliere geneeskunde niet erkend en er is geen gevalideerde test voor. De klachten die mensen ervaren zijn wel echt, maar hebben vaak een andere oorzaak, zoals een te traag werkende schildklier, slaapapneu of een depressie.
Beperkingen
- Verzamelen: niet eten, drinken, roken of tandenpoetsen vlak voor het verzamelen; tandenpoetsen kan de uitslag sterk verstoren. Spoel de mond ongeveer tien minuten vooraf met water.
- Tijdstip: alleen een monster op het afgesproken tijdstip is te vergelijken met de referentiewaarden; bij nachtdiensten, jetlag of een onregelmatig slaapritme is het dagritme verschoven.
- Corticosteroïden in elke vorm verlagen de eigen aanmaak; hydrocortison op de huid of in de mond kan het monster vervuilen en een vals hoge uitslag geven.
- Spanning, ziekte, zwaar sporten, alcohol en slaapgebrek verhogen de waarde tijdelijk. Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode.
Hoe vaak komt dit voor
Het syndroom van Cushing door een gezwel van hypofyse of bijnier is zeldzaam: in Nederland krijgen ongeveer 50 mensen per jaar deze diagnose, en Nederland telt naar schatting 150 tot 200 mensen met deze aandoening. De meest voorkomende oorzaak van te veel cortisol is het gebruik van corticosteroïden zoals prednison of dexamethason. Vermoeidheids- en stressklachten komen veel vaker voor en passen meestal niet bij een bijnierziekte.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij klachten die passen bij te veel cortisol, zoals gewichtstoename rond de romp met dunne armen en benen, een rond en rood gezicht, een dunne huid met blauwe plekken en spierzwakte, met een monster laat op de avond en in overleg met een arts. Niet zinvol om stress, burn-out, vermoeidheid of 'bijnieruitputting' te meten, of om daar een behandeling of supplement op te kiezen: een dagprofiel is daarvoor niet onderbouwd en bij gezonde mensen met veel spanning is de uitslag niet te duiden.
Nadelen en risico's
- Een afwijkend dagprofiel kan ten onrechte worden gezien als bewijs van bijnieruitputting of chronische stress en leiden tot dure supplementen of hormoonpreparaten; sommige daarvan bevatten steroïden en kunnen gezondheidsschade geven.
- Een vals verhoogde waarde door verkeerd verzamelen kan onnodige ongerustheid over het syndroom van Cushing en onnodig vervolgonderzoek geven.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen