Hormonen
Dehydroepiandrosteron
Bijnierhormoon en voorloper van testosteron en oestrogeen; wisselt over de dag, DHEA-S is meestal de betere maat.
Alles over deze analyseWat meet dit
DHEA (dehydroepiandrosteron) wordt vooral door de bijnieren gemaakt, aangestuurd door ACTH uit de hypofyse. Het is een voorloper: het lichaam zet het om in sterkere mannelijke hormonen zoals androsteendion en testosteron, en in oestrogeen. Het grootste deel circuleert in het bloed als DHEA-S, de vorm met een sulfaatgroep. Vrij DHEA volgt net als cortisol een dagritme en wordt sneller afgebroken, waardoor de waarde per moment sterk kan verschillen.
- Te veel mannelijk hormoon uit de bijnieren bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie, meestal samen met androsteendion en DHEA-S
- Gebruik van DHEA als supplement of medicijn
- Zelden: een gezwel of een aangeboren stoornis van de bijnier waardoor te veel mannelijke hormonen worden gemaakt
Verhoogd
Een verhoogd DHEA komt vaak door het moment van prikken: vroeg in de ochtend is de waarde het hoogst, en spanning of ziekte verhoogt haar tijdelijk. Gebruik van DHEA-tabletten verhoogt de waarde sterk. Bij vrouwen kan een verhoogde waarde, zeker samen met een verhoogd androsteendion en DHEA-S, passen bij extra aanmaak van mannelijke hormonen in de bijnieren, bijvoorbeeld bij PCOS of bij een milde vorm van het adrenogenitaal syndroom (AGS); klachten daarbij zijn overbeharing, acne en een onregelmatige menstruatie. Zelden: een sterk verhoogde waarde met snel ontstane vermannelijking past bij een gezwel van de bijnier.
Verlaagd
DHEA daalt geleidelijk met de leeftijd; een lage waarde bij oudere mensen is normaal en geen tekort dat behandeld hoeft te worden. Later op de dag prikken geeft ook een lagere waarde. Gebruik van corticosteroïden (zoals prednison, ook als inhalatie of huidcrème) remt de aanmaak. Bij een verminderde werking van de bijnieren of de hypofyse is DHEA laag, maar dan zijn er andere klachten en is vooral het cortisol afwijkend; bij de ziekte van Addison wordt DHEA soms als medicijn gegeven.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een afwijkende waarde kijkt de huisarts naar het tijdstip van de afname, naar supplementen en medicijnen en naar DHEA-S, testosteron en de klachten. Bij verhoogde waarden met klachten van te veel mannelijk hormoon volgt meestal onderzoek naar PCOS of verwijzing naar een gynaecoloog of internist-endocrinoloog. Bij een lage waarde zonder andere afwijkingen is meestal geen vervolgonderzoek nodig.
Betrouwbaarheid
Vrij DHEA wisselt sterk over de dag, waardoor een losse waarde lastig te duiden is, zeker bij mensen zonder klachten. DHEA-S is over de dag veel stabieler en geeft beter weer wat de bijnieren maken; bij onderzoek naar te veel mannelijk hormoon zegt DHEA-S daarom meestal meer. Vrij DHEA is vooral bruikbaar bij een gerichte vraag, en dan samen met andere hormonen. Een lage waarde toont geen 'bijnieruitputting' aan: dat is geen erkende aandoening.
Beperkingen
- Tijdstip: DHEA heeft een dagritme en is 's ochtends hoger dan later op de dag.
- Leeftijd en geslacht bepalen de referentiewaarden; de waarde daalt met het ouder worden.
- DHEA-supplementen verhogen de waarde sterk; corticosteroïden verlagen haar.
- Spanning, ziekte en slaapgebrek kunnen de waarde tijdelijk verhogen. Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode.
Hoe vaak komt dit voor
Overbeharing komt bij ongeveer 5 op de 100 vrouwen voor; de meest voorkomende oorzaak van te veel mannelijk hormoon is PCOS. Bijnierziekten die DHEA duidelijk beïnvloeden zijn zeldzaam: de ziekte van Addison komt naar schatting bij 40 tot 115 per miljoen inwoners voor. Hoe vaak een afwijkend DHEA bij mensen zonder klachten voorkomt, is niet in Nederlandse cijfers vastgelegd.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol in beperkte situaties: bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie, als aanvulling op testosteron, DHEA-S en androsteendion, en bij een gerichte vraag van een specialist. Niet zinvol als maat voor energie, veroudering, stress of 'bijnieruitputting', en niet om te bepalen of DHEA-gebruik nodig zou zijn: daarvoor is geen medische onderbouwing.
Nadelen en risico's
- Een lage waarde wordt online vaak uitgelegd als tekort en als reden om DHEA te gebruiken; daarvoor is geen medische onderbouwing en DHEA staat op de dopinglijst.
- Door de grote schommelingen over de dag kan een losse waarde ten onrechte als afwijkend worden gezien en tot onnodige zorgen en vervolgonderzoek leiden.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen