Hormonen
DHEA-S
Bijnierhormoon en voorloper van mannelijke hormonen; gemeten bij klachten van te veel mannelijk hormoon bij vrouwen.
Alles over deze analyseWat meet dit
DHEA-S (dehydroepiandrosteronsulfaat) wordt vooral door de bijnieren gemaakt, aangestuurd door ACTH uit de hypofyse; de eierstokken en zaadballen maken een kleine hoeveelheid. Het is een voorloper: het lichaam kan DHEA-S omzetten in sterkere mannelijke hormonen zoals testosteron en androsteendion, en in oestrogeen. Omdat DHEA-S vooral uit de bijnieren komt, is het een maat voor de aanmaak van mannelijke hormonen door de bijnieren. De waarde hangt sterk af van leeftijd en geslacht.
- Te veel mannelijk hormoon uit de bijnieren bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie
- Aanvullende bepaling bij onderzoek naar PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom), vooral als het vrij testosteron niet afwijkt
- Adrenogenitaal syndroom (AGS, een aangeboren stoornis in de aanmaak van bijnierhormonen), vooral de milde vorm die pas op volwassen leeftijd klachten geeft
- Zelden: een gezwel van de bijnier dat mannelijke hormonen maakt
Verhoogd
Een licht verhoogd DHEA-S heeft meestal geen ernstige oorzaak. Bij vrouwen kan het passen bij PCOS of bij een milde vorm van AGS, met klachten als overbeharing op kin, bovenlip, borst of buik, acne en een onregelmatige menstruatie. Gebruik van DHEA-tabletten of anabole middelen verhoogt de waarde ook. Bij mannen geeft een verhoogde waarde vaak geen klachten. Zelden: een sterk verhoogde waarde, zeker samen met snel ontstane vermannelijking (lagere stem, sterke haargroei, meer spiermassa), past bij een gezwel van de bijnier; dat vraagt snel onderzoek.
Verlaagd
DHEA-S daalt geleidelijk met de leeftijd; een lage waarde bij oudere mensen is normaal en geen tekort dat behandeld hoeft te worden. Gebruik van corticosteroïden (zoals prednison, ook als inhalatie of huidcrème) remt de aansturing door ACTH en verlaagt DHEA-S. Een lage waarde kan ook passen bij een verminderde werking van de bijnieren of de hypofyse, maar dan zijn er andere klachten en wijkt vooral het cortisol af. Een lage waarde zonder klachten heeft meestal geen betekenis.
Voorbereiding
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogde waarde kijkt de huisarts naar de klachten, medicijnen en supplementen, en laat meestal testosteron, SHBG en zo nodig androsteendion en 17-hydroxyprogesteron bepalen. Bij een sterk verhoogde waarde of snel ontstane vermannelijking volgt snelle verwijzing naar een internist-endocrinoloog of gynaecoloog. Bij een lage waarde met klachten van een bijniertekort volgt onderzoek van cortisol en ACTH.
Betrouwbaarheid
DHEA-S is geen losse test voor een diagnose. Volgens de NVKC geeft een verhoogde waarde geen specifieke diagnose en is verder onderzoek nodig om de oorzaak te vinden. De Nederlandse PCOS-richtlijn (NVOG, 2023) adviseert bij een vermoeden van PCOS eerst het vrij testosteron te bepalen; DHEA-S en androsteendion hebben voor de diagnose PCOS maar een beperkte waarde, maar kunnen helpen als een andere oorzaak van te veel mannelijk hormoon wordt vermoed. Bij mensen zonder klachten is een licht afwijkende waarde moeilijk te duiden.
Beperkingen
- Leeftijd en geslacht: de referentiewaarden verschillen sterk per leeftijdsgroep en tussen mannen en vrouwen; de waarde daalt met het ouder worden.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode, waardoor hetzelfde getal verschillend kan worden uitgelegd.
- Medicijnen en middelen: DHEA-supplementen en anabole middelen verhogen de waarde, corticosteroïden verlagen haar.
- Bij vrouwen maakt hormonale anticonceptie de beoordeling van mannelijke hormonen onbetrouwbaar; de PCOS-richtlijn adviseert daarvoor minstens 3 maanden te stoppen.
Hoe vaak komt dit voor
Overbeharing (hirsutisme) komt bij ongeveer 5 op de 100 vrouwen voor. De meest voorkomende oorzaak van te veel mannelijk hormoon is PCOS; vaak is de hoeveelheid mannelijk hormoon normaal en is de huid er gevoeliger voor. Een bijniergezwel dat mannelijke hormonen maakt is zeldzaam.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol voor vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie, als aanvulling op testosteron en SHBG, vooral als het testosteron niet duidelijk afwijkt, en bij snel ontstane tekenen van vermannelijking. Niet zinvol als maat voor veroudering, energie, stress of spieropbouw bij gezonde mensen: daarvoor is de waarde niet onderbouwd, en een lage waarde is geen reden om DHEA te gebruiken.
Nadelen en risico's
- Een licht afwijkende waarde zonder klachten kan tot onnodige zorgen over de bijnieren en tot onnodig vervolgonderzoek leiden.
- Een lage waarde wordt online vaak uitgelegd als tekort en als reden om DHEA te gebruiken; daarvoor is geen medische onderbouwing en DHEA staat op de dopinglijst.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen