Hormonen
DHEA
Het vrije DHEA in speeksel; volgt een dagritme en is niet één op één te vergelijken met DHEA of DHEA-S in bloed.
Alles over deze analyseWat meet dit
DHEA (dehydroepiandrosteron) wordt vooral door de bijnieren gemaakt, aangestuurd door ACTH uit de hypofyse. Het is een voorloper van mannelijke hormonen en van oestrogeen. In speeksel zit alleen het vrije deel dat niet aan eiwitten in het bloed gebonden is. DHEA volgt net als cortisol een dagritme: de waarde is kort na het ontwaken het hoogst en laat op de avond het laagst. Het grootste deel van het DHEA in het lichaam circuleert als DHEA-S, een vorm die nauwelijks in speeksel terechtkomt.
- Gebruik van DHEA als supplement
- Aanwijzing voor extra aanmaak van mannelijke hormonen in de bijnieren, al zegt DHEA-S in bloed daarover meer
Verhoogd
Een verhoogde waarde komt vaak door het tijdstip van verzamelen (kort na het ontwaken is de waarde het hoogst), door eten, drinken, roken of bloedend tandvlees vlak voor het verzamelen, of door het gebruik van DHEA-tabletten. Ook spanning en ziekte verhogen de waarde tijdelijk. Bij vrouwen kan extra aanmaak van mannelijke hormonen in de bijnieren, bijvoorbeeld bij PCOS of een milde vorm van adrenogenitaal syndroom, samengaan met overbeharing, acne en een onregelmatige menstruatie; dat wordt met bloedonderzoek beoordeeld.
Verlaagd
Een lage waarde is normaal later op de dag en neemt met de leeftijd geleidelijk af. Ook corticosteroïden (tabletten, inhalatie, neusspray, huidcrème of injectie) verlagen de waarde. Een verminderde werking van de bijnieren is zeldzaam en gaat samen met klachten als ernstige vermoeidheid, gewichtsverlies en lage bloeddruk; dan wijkt vooral cortisol af en dat wordt in bloed vastgesteld. Een lage waarde is geen bewijs van 'bijnieruitputting': dat is geen erkende aandoening.
Voorbereiding
- Vul het eerste buisje direct na het ontwaken en de volgende na 30 en 60 minuten.
- Eet, drink, rook en poets je tanden pas na het derde buisje. Gebruik die dag geen mondwater en geen flosdraad.
- Gebruik je hormoonpreparaten zoals hydrocortison of progesteron? Stop dan 48 uur van tevoren, in overleg met je arts.
- Stop 5 dagen van tevoren met supplementen die hormonen beïnvloeden, zoals maca.
Bij een afwijkende uitslag
Bij klachten die passen bij te veel mannelijk hormoon laat de huisarts meestal DHEA-S, testosteron en SHBG in bloed bepalen. Bij klachten die passen bij een bijniertekort volgt een cortisolmeting in bloed in de ochtend. Een afwijkende speekselwaarde zonder klachten leidt meestal niet tot verder onderzoek.
Betrouwbaarheid
De waarde in speeksel is niet één op één te vergelijken met bloed: in speeksel wordt alleen het vrije DHEA gemeten, en de verhouding tot bloed wisselt per persoon en per moment. Voor speeksel zijn weinig afgesproken grenswaarden en de betekenis van een afwijkende waarde is weinig onderzocht. Het tijdstip van verzamelen bepaalt de uitslag sterk, omdat DHEA een dagritme heeft. Bij een vraag naar te veel of te weinig bijnierhormoon zeggen DHEA-S en cortisol in bloed meer.
Beperkingen
- Tijdstip: alleen een monster op het afgesproken tijdstip, meestal kort na het ontwaken, is te vergelijken met de referentiewaarden; bij nachtdiensten, jetlag of een onregelmatig slaapritme is het dagritme verschoven.
- Verzamelen: niet eten, drinken, roken of tandenpoetsen vlak voor het verzamelen; tandenpoetsen en bloed uit het tandvlees kunnen de uitslag sterk verstoren. Spoel de mond ongeveer tien minuten vooraf met water.
- DHEA-supplementen verhogen de waarde sterk; corticosteroïden verlagen haar.
- Meetmethoden voor speeksel zijn niet gestandaardiseerd; referentiewaarden verschillen per laboratorium.
Hoe vaak komt dit voor
Hoe vaak een afwijkend DHEA in speeksel voorkomt bij mensen zonder klachten, is voor Nederland niet bekend. Aandoeningen van de bijnieren zijn zeldzaam; vermoeidheids- en stressklachten komen veel vaker voor en passen meestal niet bij een bijnierziekte. Overbeharing komt bij ongeveer 5 op de 100 vrouwen voor, meestal door PCOS.
Voor wie is dit zinvol
De uitslag zegt het meest bij mensen die DHEA-supplementen gebruiken en willen zien of dat de waarde verhoogt. Bij klachten die passen bij te veel mannelijk hormoon, zoals overbeharing of acne, zeggen DHEA-S en testosteron in bloed meer. Niet geschikt om stress, vermoeidheid of 'bijnieruitputting' te meten. Bij mensen zonder klachten zegt een afwijkende waarde weinig.
Nadelen en risico's
- Een afwijking zonder klachten betekent weinig; een 'lage' waarde wordt soms gezien als reden om DHEA te slikken, wat niet onderbouwd is en op de dopinglijst staat.
- Een vals afwijkende waarde door het tijdstip of de manier van verzamelen kan onnodige ongerustheid en onnodig vervolgonderzoek geven.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen