Hormonen
FSH
Hypofysehormoon dat de eierstokken en zaadballen aanstuurt; hoog als die uitvallen, laag als de aansturing hapert.
Alles over deze analyseWat meet dit
FSH (follikelstimulerend hormoon) wordt in de hypofyse gemaakt. Bij vrouwen laat het in de eerste cyclushelft een eiblaasje rijpen, bij mannen stuurt het de aanmaak van zaadcellen aan. Werken de eierstokken of zaadballen minder, dan valt de remming weg en stijgt FSH; hapert de aansturing vanuit de hersenen, dan is FSH laag. Bij vrouwen wisselt de waarde met de cyclus, bij mannen is hij vrij stabiel.
- Uitval van de eierstokken: vervroegde overgang bij vrouwen onder de 40 (hoog FSH met laag oestradiol)
- Verminderde werking van de zaadballen bij mannen, bijvoorbeeld na een bofontsteking, chemotherapie of bij het syndroom van Klinefelter
- Verstoorde aansturing door hypofyse of hypothalamus (laag FSH): ondergewicht, stress, zwaar sporten, hypofyseaandoening, gebruik van anabole steroïden
- Bevestiging van de overgang bij twijfel, bijvoorbeeld na een baarmoederverwijdering
Verhoogd
Bij vrouwen past een verhoogd FSH bij een verminderde werking van de eierstokken: de natuurlijke overgang, of onder de 40 jaar een vervroegde overgang. Rond de eisprong is een kortdurende piek normaal. In de jaren voor de overgang schommelt de waarde sterk, zodat één hoge waarde de overgang niet bewijst en een normale waarde hem niet uitsluit. Bij mannen wijst een verhoogd FSH op zaadballen die minder zaadcellen maken, bijvoorbeeld na een bofontsteking, chemotherapie, bestraling of bij een aangeboren afwijking.
Verlaagd
Een laag FSH is normaal bij pilgebruik, zwangerschap, borstvoeding en bij kinderen voor de puberteit. Bij vrouwen met een uitblijvende menstruatie past een laag of laag-normaal FSH bij een verstoorde aansturing vanuit de hersenen, zoals bij ondergewicht, een eetstoornis, zware training, stress of een hypofyseaandoening. Bij mannen met een laag testosteron wijzen een laag FSH en LH op een oorzaak in de hypofyse of op onderdrukking door anabole steroïden of testosterongebruik. Een lage waarde zonder klachten heeft weinig betekenis.
Voorbereiding
- Heb je een menstruatiecyclus? Laat je bloed dan afnemen op dag 2 tot 5 van je cyclus (dag 1 is de eerste dag van je menstruatie). Zonder cyclus, bij pilgebruik of na de overgang maakt de dag niet uit.
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
De huisarts beoordeelt FSH samen met LH, oestradiol of testosteron en de cyclusdag. Bij een vermoeden van een vervroegde overgang wordt de meting na minstens vier weken herhaald en volgt verwijzing naar een gynaecoloog; bij mannen met een afwijkende waarde meestal naar een uroloog of internist-endocrinoloog.
Betrouwbaarheid
FSH is vooral bruikbaar om bij een afwijkend geslachtshormoon te bepalen of de oorzaak in de geslachtsklieren of in de hypofyse ligt. Volgens de NHG-Standaard De overgang heeft FSH geen waarde om de overgang vast te stellen of te voorspellen, omdat de waarde in die jaren sterk wisselt. Bij een onvervulde kinderwens voegt een losse FSH-waarde weinig toe aan het eerste onderzoek (NHG-Standaard Subfertiliteit). Bij een uitblijvende menstruatie onder de 40 helpt FSH wel om een vervroegde overgang op te sporen (NHG-Standaard Amenorroe).
Beperkingen
- Bij vrouwen bepaalt de cyclusdag de uitslag: de standaard is afname op dag 2 tot 5 van de cyclus; rond de eisprong is FSH tijdelijk verhoogd.
- De pil, hormoontherapie, zwangerschap en borstvoeding onderdrukken FSH en maken de uitslag onbruikbaar.
- In de overgangsjaren wisselt FSH van maand tot maand; één meting zegt weinig.
- Anabole steroïden, testosteron en sommige medicijnen (onder andere opioïden) verlagen FSH; biotinesupplementen kunnen de meting verstoren.
Hoe vaak komt dit voor
Een vervroegde overgang (vóór het 40e jaar) komt bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen voor. Ongeveer 10 tot 15 op de 100 paren lukt het niet binnen een jaar zwanger te worden; bij een deel daarvan speelt een hormonale oorzaak. Bij mannen met een verminderde zaadkwaliteit is een verhoogd FSH een veel gevonden afwijking.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij een uitblijvende of sterk onregelmatige menstruatie, zeker onder de 40 jaar, bij mannen met een herhaald laag testosteron of verminderde zaadkwaliteit om de oorzaak te lokaliseren, en na het stoppen van anabole steroïden om het herstel van de hormoonaansturing te volgen. Niet zinvol om te bepalen of iemand 'in de overgang' is, en niet als losse test bij een kinderwens: de uitslag zegt dan weinig, en het onderzoek naar een oorzaak kijkt eerst naar de cyclus, een doorgemaakte chlamydia-infectie en het zaad. Bij pilgebruik is de uitslag niet te duiden.
Nadelen en risico's
- Een hoog FSH in de overgangsjaren kan ten onrechte als 'bewijs' van de overgang of van onvruchtbaarheid worden gelezen, terwijl de waarde een maand later normaal kan zijn.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen