Spieren en botten
Botspecifiek alkalisch fosfatase (Ostase)
Het deel van alkalisch fosfatase dat uit het bot komt; een maat voor het tempo van botaanmaak, geen test op botontkalking.
Alles over deze analyseWat meet dit
Alkalisch fosfatase is een enzym dat vooral in de lever (de galgangen) en in de botvormende cellen zit. Botspecifiek alkalisch fosfatase (Ostase) is de vorm die uit het bot komt. Een hoge waarde laat zien dat er veel bot wordt aangemaakt. Omdat alleen de botvorm wordt gemeten, helpt de bepaling ook om te zien of een verhoogd totaal alkalisch fosfatase uit het bot of uit de lever komt. De uitslag zegt iets over het tempo van de botaanmaak, niet over hoeveel bot er is.
- Een verhoogd tempo van botaanmaak, bijvoorbeeld bij de ziekte van Paget of een tekort aan vitamine D
- Aanwijzing of een verhoogd totaal alkalisch fosfatase uit het bot of uit de lever komt
- Een verandering van het tempo van botaanmaak tijdens een behandeling van botontkalking
Verhoogd
Een hoge waarde past bij een hoog tempo van botaanmaak. Dat is normaal bij kinderen en jongeren in de groei en in de maanden na een botbreuk. Een hoge waarde komt ook voor bij een tekort aan vitamine D met verweking van het bot (osteomalacie), bij de ziekte van Paget (een plaatselijk ontregelde botombouw), bij een overactieve bijschildklier en bij botafwijkingen door een verminderde nierfunctie. In de jaren na de overgang is de waarde vaak iets hoger. Een hoge waarde betekent niet dat er botontkalking is.
Verlaagd
Een lage waarde past bij een laag tempo van botaanmaak. Dat komt voor tijdens een behandeling die de botafbraak remt en bij langdurig gebruik van corticosteroïden. Een lage waarde betekent niet dat de botten sterk of zwak zijn: de hoeveelheid bot wordt gemeten met een botdichtheidsmeting (DXA). Zelden: een erfelijk tekort aan alkalisch fosfatase (hypofosfatasie), waarbij ook het totale alkalisch fosfatase laag is.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogde waarde kijkt de huisarts naar calcium, fosfaat, vitamine D, de nierfunctie en de bijschildklier, en vraagt zo nodig een röntgenfoto of botscan aan bij klachten op één plek. Bij een vraag over botontkalking volgt een risico-inschatting en zo nodig een botdichtheidsmeting.
Betrouwbaarheid
Een losse waarde zegt bij één persoon weinig over de hoeveelheid bot of over het risico op een botbreuk. De diagnose botontkalking (osteoporose) wordt gesteld met een botdichtheidsmeting; de richtlijn Osteoporose en fractuurpreventie noemt bij het zoeken naar een oorzaak het gewone alkalisch fosfatase, niet de botspecifieke vorm. De bepaling is nuttig om onderscheid te maken tussen bot en lever bij een verhoogd totaal alkalisch fosfatase, en bij het volgen van een botziekte. De meetmethode reageert voor een klein deel ook op de levervorm, zodat een sterk verhoogde levervorm de uitslag iets kan verhogen.
Beperkingen
- Groei bij kinderen en jongeren en een recente botbreuk verhogen de waarde, zonder dat er een botziekte is.
- De meetmethode reageert voor een klein deel ook op alkalisch fosfatase uit de lever.
- Een verandering van de waarde is pas betekenisvol als die groter is dan de natuurlijke schommeling; vergelijk bij voorkeur uitslagen uit hetzelfde laboratorium.
- Er zijn geen afgesproken grenswaarden; laboratoria gebruiken verschillende methoden en referentiewaarden.
Hoe vaak komt dit voor
Botontkalking komt vaak voor, vooral bij vrouwen na de overgang en bij ouderen. Botontkalking wordt vastgesteld met een botdichtheidsmeting, niet met botmarkers in bloed. De ziekte van Paget komt vooral voor bij ouderen en geeft vaak geen klachten.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij een verhoogd totaal alkalisch fosfatase waarvan niet duidelijk is of het uit het bot of de lever komt, bij een bekende botziekte zoals de ziekte van Paget, of bij het volgen van een behandeling van botontkalking. Het is geen onderzoek naar botontkalking: bij mensen zonder klachten voegt de uitslag niets toe aan het inschatten van het botbreukrisico.
Nadelen en risico's
- Een hoge waarde kan ten onrechte worden gelezen als botontkalking, wat leidt tot ongerustheid en onnodig vervolgonderzoek.
- Een normale waarde kan onterecht geruststellen, terwijl het botbreukrisico er niet mee wordt gemeten.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen