Hormonen
Prolactine
Hypofysehormoon voor de melkproductie; verhoogd door stress, medicijnen of een goedaardig hypofysegezwel.
Alles over deze analyseWat meet dit
Prolactine wordt in de hypofyse gemaakt en zorgt na een bevalling voor de melkproductie. Buiten zwangerschap en borstvoeding is de waarde laag, omdat het hersenstofje dopamine de afgifte remt. Een te hoog prolactine onderdrukt de aansturing van eierstokken en zaadballen, met een uitblijvende menstruatie, minder zin in seks of erectieproblemen als gevolg. De waarde stijgt tijdelijk bij stress, pijn, slaap, na een maaltijd en na borststimulatie.
- Hyperprolactinemie (te veel prolactine) als oorzaak van een uitblijvende of onregelmatige menstruatie, onvruchtbaarheid, melkafscheiding, minder zin in seks of erectieproblemen
- Prolactinoom: een goedaardig gezwel van de hypofyse dat prolactine maakt
- Bijwerking van medicijnen die dopamine remmen (antipsychotica, sommige antidepressiva en middelen tegen misselijkheid)
- Verminderde werking van de hypofyse (laag prolactine, zeldzaam)
Verhoogd
Een licht verhoogd prolactine komt vaak door stress rond de bloedafname, slaapgebrek, een maaltijd, borststimulatie of zwaar sporten en is bij herhaling meestal normaal. Andere veel voorkomende oorzaken zijn medicijnen die dopamine remmen (antipsychotica, metoclopramide, domperidon, sommige antidepressiva), oestrogenen, een te traag werkende schildklier, een verminderde nierfunctie, zwangerschap en borstvoeding. Bij een sterk verhoogde waarde is een prolactinoom waarschijnlijk: een goedaardig gezwel van de hypofyse dat bij vrouwen meestal klein is en bij mannen vaker groot, soms met hoofdpijn of gezichtsvelduitval. Klachten die bij een verhoogd prolactine horen: uitblijvende of onregelmatige menstruatie, melkafscheiding, minder zin in seks, erectieproblemen, onvruchtbaarheid en op de lange duur botverlies. Een deel van de 'verhoogde' uitslagen komt door macroprolactine, een onschuldige gebonden vorm die het laboratorium apart kan nakijken.
Verlaagd
Een laag prolactine heeft meestal geen betekenis en geeft geen klachten. Het past bij gebruik van dopamine-achtige medicijnen (onder andere cabergoline, bromocriptine en levodopa) of, zelden, bij een verminderde werking van de hypofyse als geheel. Na een bevalling kan een laag prolactine samengaan met het uitblijven van de melkproductie.
Voorbereiding
- Laat je bloed 's ochtends afnemen, minstens 1 uur na het opstaan.
- Kom rustig aan: stress en zware inspanning vlak voor de afname verhogen prolactine.
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
De huisarts herhaalt een verhoogde waarde in rust en nuchter, kijkt naar medicijnen, zwangerschap, schildklier- en nierfunctie en laat zo nodig macroprolactine nakijken. Bij een herhaald duidelijk verhoogde waarde volgt verwijzing naar een internist-endocrinoloog en meestal een MRI van de hypofyse.
Betrouwbaarheid
Een enkele licht verhoogde waarde bewijst niets, omdat prolactine sterk reageert op stress, voeding en medicijnen; een herhaling in rust, nuchter en minstens een uur na het opstaan is de eerste stap. De hoogte van de waarde zegt wel iets: hoe hoger, hoe groter de kans op een prolactinoom. Volgens de NHG-Standaard Amenorroe zegt prolactine vooral iets bij melkafscheiding, hoofdpijn of gezichtsveldklachten en bij een uitblijvende menstruatie die langer dan een jaar duurt zonder verklaring.
Beperkingen
- Stress en pijn rond de afname, een maaltijd, borst- of tepelstimulatie, seks en zwaar sporten kort ervoor verhogen de waarde tijdelijk; afname in rust, nuchter en minstens een uur na het opstaan is het betrouwbaarst.
- Medicijnen: antipsychotica, metoclopramide, domperidon, sommige antidepressiva, oestrogenen en opioïden verhogen prolactine; dopamine-agonisten en levodopa verlagen het.
- Een te traag werkende schildklier en een verminderde nierfunctie verhogen prolactine; een verhoogde waarde wordt daarom vaak samen met TSH en kreatinine beoordeeld.
- Macroprolactine (een onschuldige gebonden vorm) geeft een vals verhoogde uitslag; bij een verhoogde waarde zonder klachten kan het laboratorium hierop nakijken.
Hoe vaak komt dit voor
Een licht verhoogd prolactine is een veel voorkomende, meestal onschuldige bevinding. Een prolactinoom is zeldzamer: in Nederland wordt de diagnose bij ongeveer 500 tot 700 mensen per jaar gesteld, vooral bij vrouwen tussen 20 en 40 jaar. Het is wel het meest voorkomende hormoonproducerende gezwel van de hypofyse.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij een uitblijvende of onregelmatige menstruatie zonder verklaring, bij melkafscheiding buiten de borstvoeding, bij onvruchtbaarheid, bij mannen met een herhaald laag testosteron of erectieproblemen met minder zin in seks, en bij hoofdpijn met gezichtsveldklachten. Ook bij gebruik van antipsychotica met klachten die bij een hoog prolactine passen. Bij mensen zonder deze klachten zegt de uitslag weinig; een toevallig licht verhoogde waarde leidt vaak tot onnodig vervolgonderzoek.
Nadelen en risico's
- Een licht verhoogde waarde door stress of medicijnen kan ten onrechte tot angst voor een hersentumor en tot een onnodige MRI leiden.
- Een MRI na een licht verhoogde waarde vindt soms een kleine, onschuldige hypofyse-afwijking die niets met de klachten te maken heeft maar wel jarenlange controles oplevert.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen