Hormonen
Testosteron
Het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon; bij mannen gemeten bij een vermoeden van een tekort, bij vrouwen bij een teveel.
Alles over deze analyseWat meet dit
Testosteron wordt bij mannen vooral in de zaadballen gemaakt, aangestuurd door LH uit de hypofyse; bij vrouwen maken de eierstokken en bijnieren een kleine hoeveelheid. Het hormoon zorgt voor zin in seks, spiermassa, botsterkte, lichaamsbeharing en de aanmaak van zaadcellen. Deze analyse meet het totale testosteron: het deel dat vastzit aan de eiwitten SHBG en albumine plus het kleine vrije deel dat werkzaam is. De waarde is 's ochtends het hoogst en daalt in de loop van de dag.
- Testosterontekort (hypogonadisme) bij mannen, met als oorzaak de zaadballen zelf of de aansturing vanuit de hypofyse
- Te veel mannelijk hormoon bij vrouwen, bijvoorbeeld bij het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS)
- Onderdrukking van de eigen aanmaak door anabole steroïden of testosteronbehandeling
Verhoogd
Bij mannen is een verhoogd testosteron meestal het gevolg van testosteronbehandeling of anabole steroïden. Zelden: een gezwel dat testosteron maakt. Bij vrouwen past een verhoogde waarde vaak bij PCOS, met klachten als een onregelmatige menstruatie, acne en overbeharing. Sterk verhoogde waarden bij vrouwen komen soms door een aandoening van de bijnieren of, zelden, een gezwel van eierstok of bijnier. Let op: de anticonceptiepil en een zwangerschap verhogen het bindende eiwit SHBG, waardoor het totale testosteron hoger lijkt zonder dat er meer werkzaam hormoon is.
Verlaagd
Bij mannen kan een verlaagd testosteron wijzen op een tekort, met klachten als minder zin in seks, erectieproblemen, vermoeidheid, minder spierkracht en somberheid. Een enkele lage waarde bewijst dat nog niet: de waarde is 's middags lager, daalt tijdelijk bij ziekte, slaapgebrek, overgewicht en stress, en schommelt van dag tot dag. Daarom wordt een lage waarde volgens de NHG-Standaard Seksuele klachten en de NVE-leidraad altijd herhaald, in de ochtend, en samen met de klachten beoordeeld. Bij gebruik van anabole steroïden is de eigen aanmaak vaak onderdrukt en blijft de waarde na het stoppen maanden laag. Bij vrouwen heeft een lage waarde geen duidelijke betekenis.
Voorbereiding
- Eet liefst vanaf 8 uur voor de afname niets en drink alleen water. Na een maaltijd is testosteron tijdelijk lager.
- Laat je bloed 's ochtends voor 11.00 uur afnemen, omdat testosteron in de loop van de dag daalt. Werk je in de nacht, prik dan niet direct na een nachtdienst.
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een lage waarde herhaalt de huisarts de meting in de ochtend na enkele weken, meestal samen met SHBG, LH en FSH om te zien of de oorzaak in de zaadballen of in de hypofyse ligt. Bij twee lage waarden met klachten volgt verwijzing naar een internist-endocrinoloog of uroloog. Bij vrouwen met een verhoogde waarde volgt meestal onderzoek naar PCOS.
Betrouwbaarheid
Een totaal testosteron is een momentopname met een groot dagritme en flinke verschillen tussen laboratoria. De uitslag zegt het meest bij erectieproblemen samen met verminderde zin in seks, gemeten vóór 11 uur 's ochtends; volgens de NHG-Standaard Seksuele klachten wordt een lage waarde na enkele weken herhaald. De NVE-leidraad hanteert dezelfde lijn: de diagnose testosterontekort vraagt minstens twee lage ochtendwaarden én blijvende klachten. Pas dan wordt naar de oorzaak gekeken met LH, FSH en zo nodig SHBG en prolactine.
Beperkingen
- Het tijdstip: testosteron is in de vroege ochtend het hoogst en 's middags duidelijk lager. Afname vóór 11 uur, bij voorkeur nuchter, en niet na een nachtdienst of jetlag.
- Tijdelijke daling door ziekte, koorts, slaapgebrek, zwaar sporten kort voor de afname, alcohol, ondervoeding en overgewicht.
- Medicijnen en middelen: anabole steroïden, opioïden, corticosteroïden en sommige antidepressiva en anti-epileptica verlagen de waarde; de anticonceptiepil en zwangerschap verhogen het totale testosteron via SHBG.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium, geslacht en leeftijd; bij mannen met overgewicht of leverziekte zegt het totale testosteron minder dan het berekende vrije testosteron.
Hoe vaak komt dit voor
Een testosterontekort met klachten komt naar schatting bij 2 tot 6 op de 100 mannen boven de 40 jaar voor, vaker op hogere leeftijd en bij overgewicht. Een verlaagde waarde zonder klachten komt veel vaker voor en is op zichzelf geen ziekte. Bij vrouwen is een verhoogd testosteron meestal onderdeel van PCOS, een veelvoorkomende aandoening in de vruchtbare leeftijd.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol voor mannen met klachten die bij een testosterontekort passen, vooral erectieproblemen samen met minder zin in seks, en voor mannen die anabole steroïden hebben gebruikt en willen weten of de eigen aanmaak herstelt. Bij vrouwen zinvol bij een onregelmatige of uitblijvende menstruatie met overbeharing of acne. Bij gezonde mannen zonder klachten zegt een losse waarde weinig: een lage waarde zonder klachten komt vaak voor en is geen reden voor behandeling.
Nadelen en risico's
- Een enkele lage ochtendwaarde wordt online vaak als 'tekort' uitgelegd en als reden voor testosterongebruik; zonder herhaalmeting en klachten leidt dat tot onnodige of schadelijke behandeling.
- Testosteron van buitenaf onderdrukt de eigen aanmaak en de vruchtbaarheid; een uitslag mag daarom nooit op eigen initiatief tot gebruik leiden.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen