Vitaminen, mineralen en aminozuren
Vitamine D (1,25-dihydroxy)
De actieve vorm van vitamine D; niet de maat voor een vitamine D-tekort, maar voor kalk- en nierproblemen.
Alles over deze analyseWat meet dit
Vitamine D uit zonlicht en voeding wordt eerst in de lever omgezet in 25-hydroxyvitamine D, de opslagvorm. In de nieren wordt daar 1,25-dihydroxyvitamine D (calcitriol) van gemaakt, de actieve vorm die de opname van calcium uit de darm regelt. Bijschildklierhormoon (PTH) stuurt die laatste stap aan. De actieve vorm komt in het bloed in een duizendmaal lagere concentratie voor dan de opslagvorm en verdwijnt er binnen enkele uren weer uit.
- Een oorzaak van een te hoog calcium in het bloed, bijvoorbeeld bij sarcoïdose of een overactieve bijschildklier
- Een verstoorde omzetting van vitamine D bij ernstige nierschade
- Zelden: een erfelijke stoornis in de omzetting of werking van vitamine D, die meestal al op kinderleeftijd klachten geeft
Verhoogd
Een verhoogde actieve vitamine D ontstaat als er buiten de nieren extra van wordt gemaakt. Dat gebeurt bij ziekten met ontstekingshaardjes in weefsel, zoals sarcoïdose, en zelden bij een kwaadaardige lymfeklierziekte. Ook een overactieve bijschildklier verhoogt de waarde. Een verhoogde waarde gaat vaak samen met een te hoog calcium; klachten die daarbij kunnen horen zijn veel dorst, veel plassen, verstopping, misselijkheid en vermoeidheid. Een supplement met gewone vitamine D verhoogt vooral de opslagvorm en niet zozeer de actieve vorm.
Verlaagd
Een verlaagde actieve vitamine D past vooral bij ernstige nierschade, omdat de nieren de omzetting niet meer goed kunnen maken. Ook een te lage werking van de bijschildklier en een laag magnesium kunnen de waarde verlagen. Belangrijk: een lage waarde is géén goede maat voor een vitamine D-tekort. Bij een tekort aan vitamine D stijgt het bijschildklierhormoon, waardoor de actieve vorm juist normaal of zelfs verhoogd kan zijn terwijl de opslagvorm laag is. Voor de vitamine D-status is 25-hydroxyvitamine D daarom de betere maat.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een afwijkende waarde beoordeelt de huisarts de uitslag samen met calcium, fosfaat, bijschildklierhormoon en de nierfunctie. Bij een verhoogd calcium met een verhoogde actieve vitamine D volgt meestal verwijzing naar een internist voor onderzoek naar de oorzaak; bij ernstige nierschade loopt het beleid via de nefroloog.
Betrouwbaarheid
Deze bepaling is geen maat voor de vitamine D-status; de opslagvorm 25-hydroxyvitamine D is dat wel. De actieve vorm zegt vooral iets bij een te hoog calcium, bij ernstige nierschade of bij een vermoeden van een zeldzame erfelijke stoornis. De concentratie is zeer laag en schommelt van uur tot uur onder invloed van bijschildklierhormoon, fosfaat en calcium, waardoor een losse waarde zonder die andere bepalingen niet te duiden is.
Beperkingen
- De halfwaardetijd is kort (uren), waardoor de waarde sterk schommelt; de uitslag is alleen te beoordelen samen met calcium, fosfaat, bijschildklierhormoon en de nierfunctie.
- Een vitamine D-tekort kan een normale of verhoogde uitslag geven; de bepaling sluit een tekort dus niet uit.
- De meting is technisch lastig door de zeer lage concentratie; methoden en referentiewaarden verschillen per laboratorium.
- Medicijnen die de lever beïnvloeden, zoals sommige anti-epileptica, en een laag magnesium kunnen de uitslag verstoren.
Hoe vaak komt dit voor
Een vitamine D-tekort komt in Nederland veel voor, maar dat wordt gemeten met de opslagvorm en niet met deze bepaling. Aandoeningen waarbij de actieve vorm afwijkt, zoals sarcoïdose en ernstige nierschade, zijn veel zeldzamer; sarcoïdose komt bij ongeveer 1 tot 2 op de 10.000 mensen voor.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij een aangetoond te hoog calcium in het bloed, bij ernstige nierschade en bij een vermoeden van sarcoïdose of een zeldzame erfelijke stoornis van de vitamine D-stofwisseling. Voor de vraag of je genoeg vitamine D hebt, is deze bepaling niet geschikt; daarvoor wordt 25-hydroxyvitamine D gemeten. Bij klachtenvrije volwassenen is de uitslag niet te duiden.
Nadelen en risico's
- De uitslag wordt gemakkelijk verward met de gewone vitamine D-bepaling, waardoor een tekort gemist kan worden of juist ten onrechte wordt aangenomen.
- Een afwijkende waarde zonder afwijkend calcium leidt gemakkelijk tot onnodig vervolgonderzoek.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen