Overige analyses
17-OH-progesteron
Een voorloper van cortisol uit de bijnieren; gemeten bij een vermoeden van een aangeboren stoornis in de bijnierhormonen (AGS).
Alles over deze analyseWat meet dit
17-OH-progesteron (17-hydroxyprogesteron) is een tussenstap in de aanmaak van cortisol in de bijnieren. Voor de volgende stap is het enzym 21-hydroxylase nodig. Werkt dat enzym minder goed, zoals bij adrenogenitaal syndroom (AGS, ook congenitale bijnierhyperplasie genoemd), dan hoopt 17-OH-progesteron zich op en maakt het lichaam meer mannelijke hormonen. Ook de eierstokken maken 17-OH-progesteron, vooral in de tweede helft van de cyclus. De waarde heeft een dagritme en is 's ochtends het hoogst.
- De milde, niet-klassieke vorm van AGS bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie, als onderscheid met PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom)
- De controle van de behandeling bij bekende AGS, samen met androsteendion
Verhoogd
Een licht verhoogde waarde komt vaak voor zonder stoornis: na de eisprong en in de tweede helft van de cyclus, tijdens een zwangerschap en bij afname later op de dag. Een duidelijk verhoogde waarde, gemeten 's ochtends vroeg in de cyclus, past bij de niet-klassieke vorm van AGS; de klachten lijken dan sterk op die van PCOS. Bij PCOS zelf is 17-OH-progesteron meestal normaal of hooguit licht verhoogd. Bij mensen met AGS die hydrocortison of een ander corticosteroïd gebruiken, betekent een verhoogde waarde meestal dat de dosis of het tijdstip van inname moet worden aangepast. Een verhoogde waarde is op zichzelf geen diagnose: of het om AGS gaat, blijkt pas uit een stimulatietest of DNA-onderzoek.
Verlaagd
Een lage of normale waarde, gemeten 's ochtends vroeg in de cyclus, maakt een niet-klassieke vorm van AGS minder waarschijnlijk. Gebruik van corticosteroïden, zoals prednison of hydrocortison, verlaagt de waarde. Bij mensen met AGS onder behandeling kan een lage waarde betekenen dat de dosis hoger is dan nodig. Een lage waarde geeft op zichzelf geen klachten.
Voorbereiding
- Laat je bloed rond 8.00 uur 's ochtends afnemen, omdat 17-OH-progesteron in de loop van de dag daalt. Menstrueer je nog, laat dan afnemen op dag 2 tot 5 van je cyclus.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogde waarde herhaalt de huisarts de meting op het juiste moment in de cyclus of verwijst naar een internist-endocrinoloog of gynaecoloog. Die kan met een ACTH-stimulatietest en eventueel DNA-onderzoek vaststellen of het om AGS gaat. Bij een normale waarde en klachten van te veel mannelijk hormoon volgt beoordeling op PCOS.
Betrouwbaarheid
17-OH-progesteron is een bruikbare eerste stap om de niet-klassieke vorm van AGS op te sporen, maar de waarden van mensen met en zonder AGS overlappen, vooral als niet op het juiste moment is geprikt. Bij een verhoogde waarde volgt daarom een stimulatietest met ACTH (een hormoon dat de bijnier aanzet) of DNA-onderzoek. De Nederlandse PCOS-richtlijn (NVOG, 2023) vraagt om andere oorzaken van te veel mannelijk hormoon uit te sluiten voordat de diagnose PCOS wordt gesteld; AGS is daar een van.
Beperkingen
- Tijdstip: door het dagritme is de waarde 's ochtends het hoogst; het laboratorium adviseert afname rond 8 uur 's ochtends.
- Cyclus: na de eisprong stijgt de waarde. Bij vrouwen met een cyclus is een meting in de eerste dagen na het begin van de menstruatie het best te duiden.
- Een zwangerschap verhoogt de waarde; corticosteroïden zoals prednison of hydrocortison verlagen haar.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium, meetmethode, leeftijd en geslacht; vergelijk een uitslag alleen met de waarden van hetzelfde laboratorium.
Hoe vaak komt dit voor
De ernstige, aangeboren vorm van AGS wordt in Nederland bij 12 tot 15 kinderen per jaar vastgesteld, tegenwoordig meestal via de hielprik. De milde vorm valt pas na de puberteit op, vooral door overbeharing en menstruatiestoornissen bij vrouwen, en wordt pas op volwassen leeftijd vastgesteld. Bij vrouwen met klachten van te veel mannelijk hormoon is PCOS veruit de meest voorkomende oorzaak; de milde vorm van AGS is bij een klein deel van hen de oorzaak.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol voor vrouwen met overbeharing, acne, een onregelmatige menstruatie of andere tekenen van te veel mannelijk hormoon, vooral als de klachten vroeg begonnen, als AGS in de familie voorkomt of als er twijfel is tussen PCOS en een oorzaak in de bijnieren. Ook bij mensen met bekende AGS, om de behandeling te volgen in overleg met de behandelend specialist. De uitslag zegt het meest bij afname rond 8 uur 's ochtends en, bij vrouwen met een cyclus, in de eerste dagen na het begin van de menstruatie. Niet zinvol voor mensen zonder klachten en niet als maat voor stress of vermoeidheid.
Nadelen en risico's
- Een meting op het verkeerde moment, laat op de dag of na de eisprong, kan een onterecht verhoogde waarde geven en tot onnodige zorgen en vervolgonderzoek leiden.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen