Uitleg

17-OH-progesteron: wat wordt er gemeten?

17-OH-progesteron (17-hydroxyprogesteron) is een tussenstap in de aanmaak van cortisol in de bijnieren. Voor de volgende stap is het enzym 21-hydroxylase nodig. Werkt dat enzym minder goed, zoals bij adrenogenitaal syndroom (AGS, ook congenitale bijnierhyperplasie genoemd), dan hoopt 17-OH-progesteron zich op en maakt het lichaam meer mannelijke hormonen. Ook de eierstokken maken 17-OH-progesteron, vooral in de tweede helft van de cyclus. De waarde heeft een dagritme en is 's ochtends het hoogst.

Wat kan het signaleren?

De milde, niet-klassieke vorm van AGS bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige menstruatie, als onderscheid met PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom)
De controle van de behandeling bij bekende AGS, samen met androsteendion

Uitslag

Wat betekent de uitslag?

17-OH-progesteron te hoog

Een licht verhoogde waarde komt vaak voor zonder stoornis: na de eisprong en in de tweede helft van de cyclus, tijdens een zwangerschap en bij afname later op de dag. Een duidelijk verhoogde waarde, gemeten 's ochtends vroeg in de cyclus, past bij de niet-klassieke vorm van AGS; de klachten lijken dan sterk op die van PCOS. Bij PCOS zelf is 17-OH-progesteron meestal normaal of hooguit licht verhoogd. Bij mensen met AGS die hydrocortison of een ander corticosteroïd gebruiken, betekent een verhoogde waarde meestal dat de dosis of het tijdstip van inname moet worden aangepast. Een verhoogde waarde is op zichzelf geen diagnose: of het om AGS gaat, blijkt pas uit een stimulatietest of DNA-onderzoek.

17-OH-progesteron te laag

Een lage of normale waarde, gemeten 's ochtends vroeg in de cyclus, maakt een niet-klassieke vorm van AGS minder waarschijnlijk. Gebruik van corticosteroïden, zoals prednison of hydrocortison, verlaagt de waarde. Bij mensen met AGS onder behandeling kan een lage waarde betekenen dat de dosis hoger is dan nodig. Een lage waarde geeft op zichzelf geen klachten.

Bij een afwijkende uitslag

Bij een verhoogde waarde herhaalt de huisarts de meting op het juiste moment in de cyclus of verwijst naar een internist-endocrinoloog of gynaecoloog. Die kan met een ACTH-stimulatietest en eventueel DNA-onderzoek vaststellen of het om AGS gaat. Bij een normale waarde en klachten van te veel mannelijk hormoon volgt beoordeling op PCOS.

Betrouwbaarheid

Hoe betrouwbaar is de test?

17-OH-progesteron is een bruikbare eerste stap om de niet-klassieke vorm van AGS op te sporen, maar de waarden van mensen met en zonder AGS overlappen, vooral als niet op het juiste moment is geprikt. Bij een verhoogde waarde volgt daarom een stimulatietest met ACTH (een hormoon dat de bijnier aanzet) of DNA-onderzoek. De Nederlandse PCOS-richtlijn (NVOG, 2023) vraagt om andere oorzaken van te veel mannelijk hormoon uit te sluiten voordat de diagnose PCOS wordt gesteld; AGS is daar een van.

Wat kan de uitslag beïnvloeden?

Tijdstip: door het dagritme is de waarde 's ochtends het hoogst; het laboratorium adviseert afname rond 8 uur 's ochtends.
Cyclus: na de eisprong stijgt de waarde. Bij vrouwen met een cyclus is een meting in de eerste dagen na het begin van de menstruatie het best te duiden.
Een zwangerschap verhoogt de waarde; corticosteroïden zoals prednison of hydrocortison verlagen haar.
Referentiewaarden verschillen per laboratorium, meetmethode, leeftijd en geslacht; vergelijk een uitslag alleen met de waarden van hetzelfde laboratorium.

Voorbereiding

Laat je bloed rond 8.00 uur 's ochtends afnemen, omdat 17-OH-progesteron in de loop van de dag daalt. Menstrueer je nog, laat dan afnemen op dag 2 tot 5 van je cyclus.

Voor wie

Voor wie is de test zinvol?

Zinvol voor

Zinvol voor vrouwen met overbeharing, acne, een onregelmatige menstruatie of andere tekenen van te veel mannelijk hormoon, vooral als de klachten vroeg begonnen, als AGS in de familie voorkomt of als er twijfel is tussen PCOS en een oorzaak in de bijnieren. Ook bij mensen met bekende AGS, om de behandeling te volgen in overleg met de behandelend specialist. De uitslag zegt het meest bij afname rond 8 uur 's ochtends en, bij vrouwen met een cyclus, in de eerste dagen na het begin van de menstruatie. Niet zinvol voor mensen zonder klachten en niet als maat voor stress of vermoeidheid.

Hoe vaak komt het voor?

De ernstige, aangeboren vorm van AGS wordt in Nederland bij 12 tot 15 kinderen per jaar vastgesteld, tegenwoordig meestal via de hielprik. De milde vorm valt pas na de puberteit op, vooral door overbeharing en menstruatiestoornissen bij vrouwen, en wordt pas op volwassen leeftijd vastgesteld. Bij vrouwen met klachten van te veel mannelijk hormoon is PCOS veruit de meest voorkomende oorzaak; de milde vorm van AGS is bij een klein deel van hen de oorzaak.

Maastricht UMC+, afdeling Endocrinologie; Thuisarts.nl

Nadelen en risico's

Een meting op het verkeerde moment, laat op de dag of na de eisprong, kan een onterecht verhoogde waarde geven en tot onnodige zorgen en vervolgonderzoek leiden.

Laten testen

17-OH-progesteron laten testen

17-OH-progesteron zit in deze onderzoeken. Je bestelt online en laat het bloed afnemen op een priklocatie of neemt het monster thuis af.

Bloedafname
17-OH-progesteron
Meet 17-OH-progesteron, een voorloper van cortisol uit de bijnieren. Voor vrouwen met klachten van te veel mannelijk hormoon, bij twijfel tussen PCOS en AGS.
€ 40,00

Onderbouwing

Bronnen

Deze uitleg is gebaseerd op Nederlandse richtlijnen en onafhankelijke informatie. Het is algemene informatie en geen diagnose. Bespreek een afwijkende uitslag met je huisarts.

Meer over risico's en uitslagen

Meer uitleg

Andere analyses: Overige analyses

Alle analyses