Lever en alvleesklier
ALAT
Een leverenzym dat in het bloed lekt als levercellen beschadigd raken; de eerste test bij een vermoeden van een leveraandoening.
Alles over deze analyseWat meet dit
ALAT (alanine-aminotransferase) is een enzym dat vooral in levercellen zit en daar helpt bij de stofwisseling van eiwitten. Normaal zit er weinig ALAT in het bloed. Raken levercellen beschadigd, bijvoorbeeld door vet, alcohol, een virus of medicijnen, dan lekt ALAT naar het bloed en stijgt de waarde. Dat gebeurt vaak al voordat er klachten zijn. Volgens de NHG-Standaard is ALAT de eerste en meest specifieke bloedtest voor schade aan levercellen.
- Beschadiging van levercellen, ongeacht de oorzaak (leververvetting, alcohol, virushepatitis, medicijnen)
- Chronische leverontsteking door hepatitis B of C, ook zonder klachten
- Controle van de lever bij medicijnen of middelen die de lever kunnen belasten, zoals anabole steroïden
Verhoogd
Een licht verhoogd ALAT bij iemand zonder klachten komt vaak voor en is meestal geen ernstige leverziekte. De meest voorkomende oorzaak is leververvetting door overgewicht, diabetes of alcohol. Ook zware inspanning of krachttraining in de dagen voor de afname, medicijnen (onder andere paracetamol in hoge dosis, statines, antibiotica), anabole steroïden en kruidenpreparaten kunnen de waarde tijdelijk verhogen. Een sterk verhoogde waarde, meer dan tien keer de bovengrens, past bij een acute leverontsteking, meestal door een virus, en vraagt direct verder onderzoek. Klachten die bij leverschade kunnen horen: vermoeidheid, pijn rechts boven in de buik, donkere urine, gele huid of geel oogwit.
Verlaagd
Een laag ALAT heeft geen betekenis; de waarde kan bij gezonde mensen heel laag zijn. Alleen bij ernstige ondervoeding of een tekort aan vitamine B6 is de waarde soms wat lager dan verwacht, maar daar wordt ALAT niet voor gebruikt.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een licht tot matig verhoogd ALAT zonder duidelijke oorzaak herhaalt de huisarts de bepaling na ongeveer 4 weken, meestal met het advies om in die periode geen alcohol te drinken en na het nalopen van medicijnen en supplementen. Blijft de waarde verhoogd, dan volgt onderzoek naar hepatitis B en C, ijzerstapeling en meestal een echo van de lever. Bij een waarde van meer dan tien keer de bovengrens of bij geelzucht volgt direct verder onderzoek of verwijzing naar de maag-darm-leverarts.
Betrouwbaarheid
ALAT is gevoelig voor schade aan levercellen maar zegt niets over de oorzaak; daarvoor is aanvullend onderzoek nodig. Een normaal ALAT sluit een leverziekte niet helemaal uit: bij levercirrose (littekenlever), een afgesloten galweg en bij sommige chronische infecties kan de waarde normaal zijn. De NHG-Standaard hecht pas betekenis aan een verhoging die bij herhaling aanwezig is; een enkele licht verhoogde waarde is vaak tijdelijk.
Beperkingen
- Zware inspanning of krachttraining in de 2 tot 3 dagen voor de afname kan ALAT verhogen, meestal samen met ASAT en creatinekinase.
- Alcohol in de dagen voor de afname, medicijnen (onder andere paracetamol, statines, anti-epileptica, antibiotica), anabole steroïden en supplementen kunnen de waarde verhogen.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium en zijn voor mannen hoger dan voor vrouwen; een hoger lichaamsgewicht geeft gemiddeld een hoger ALAT.
Hoe vaak komt dit voor
Een licht verhoogd ALAT wordt regelmatig gevonden bij volwassenen die zonder klachten bloed laten prikken. Leververvetting is verreweg de meest voorkomende oorzaak en komt volgens de NHG-Standaard bij ongeveer 1 op de 4 volwassenen voor, bij mensen met overgewicht of diabetes veel vaker. Chronische hepatitis B komt in Nederland bij ongeveer 40.000 mensen voor en chronische hepatitis C bij ongeveer 25.000, vaak zonder dat zij het weten.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij klachten die bij een leveraandoening passen (vermoeidheid met pijn rechts boven in de buik, geelzucht, donkere urine), bij overgewicht of diabetes met een vermoeden van leververvetting, bij langdurig veel alcohol, bij gebruik van medicijnen of anabole steroïden die de lever belasten, en bij een verhoogd risico op hepatitis B of C. Ook geschikt om een eerder afwijkende waarde te volgen. Bij gezonde volwassenen zonder risicofactoren is een toevallig licht verhoogde waarde vaak tijdelijk of onschuldig en leidt die vooral tot extra onderzoek.
Nadelen en risico's
- Een licht verhoogd ALAT is vaak tijdelijk (sport, alcohol, medicijnen); zonder herhaalmeting kan dat onnodige ongerustheid en onnodig vervolgonderzoek geven.
- Een normale waarde kan ten onrechte geruststellen bij gevorderde leverschade, waarbij ALAT weer kan dalen.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen