Lever en alvleesklier
Alkalische fosfatase
Een enzym uit galwegen en bot; verhoogd bij een belemmerde galafvoer of bij verhoogde botaanmaak.
Alles over deze analyseWat meet dit
Alkalische fosfatase (AF) is een enzym dat vooral voorkomt in de cellen van de kleine galwegen in de lever en in botcellen die nieuw bot aanmaken. Kleinere hoeveelheden komen uit de darm en, tijdens de zwangerschap, uit de placenta. De test meet het totaal van al deze vormen. Een verhoogde waarde kan dus uit de lever of uit het bot komen; gamma-GT helpt om dat onderscheid te maken, omdat gamma-GT wel stijgt bij een galwegprobleem en niet bij een botoorzaak.
- Belemmerde galafvoer (cholestase) door galstenen, een vernauwing van de galwegen of medicijnen
- Verhoogde botaanmaak: herstellende botbreuk, ziekte van Paget, ernstig vitamine D-tekort (osteomalacie)
- Leveraandoeningen waarbij vooral de galwegen zijn aangedaan, zoals primaire biliaire cholangitis
- Zelden: een tumor van de galwegen of uitzaaiingen in het bot
Verhoogd
Een verhoogd alkalische fosfatase heeft vaak een onschuldige verklaring. Bij kinderen en tieners is de waarde door de groei normaal veel hoger dan bij volwassenen, in de tweede helft van de zwangerschap stijgt de waarde door de placenta, en bij mensen met bloedgroep O of B kan de waarde na een vette maaltijd wat hoger zijn. Bij een herstellende botbreuk is de waarde maandenlang verhoogd. Is gamma-GT ook verhoogd, dan ligt de oorzaak in de lever of galwegen: galstenen die de galweg blokkeren, medicijnen (onder andere sommige antibiotica en anabole steroïden) of een ontsteking van de galwegen. Klachten zijn dan pijn rechts boven in de buik, jeuk, geelzucht en donkere urine. Is gamma-GT normaal, dan komt het enzym meestal uit het bot: bij een vitamine D-tekort of de ziekte van Paget; klachten zijn dan botpijn of een verhoogde kans op breuken. Zelden: uitzaaiingen in het bot.
Verlaagd
Een laag alkalische fosfatase is zeldzaam en meestal zonder betekenis. Het komt voor bij ondervoeding, een tekort aan zink of magnesium, een te traag werkende schildklier en bij bloedarmoede door ernstige tekorten. Een zeer lage waarde kan in uitzonderlijke gevallen wijzen op hypofosfatasie, een zeldzame erfelijke botaandoening.
Voorbereiding
- Eet liefst vanaf 12 uur voor de afname niets en drink alleen water. Eet de avond ervoor ook niet extra vet: bij sommige mensen is de waarde na een vette maaltijd nog de volgende ochtend hoger.
Bij een afwijkende uitslag
De huisarts beoordeelt alkalische fosfatase samen met gamma-GT, bilirubine en ALAT. Wijst de combinatie naar de lever of galwegen, dan volgt meestal een echo van de bovenbuik; wijst hij naar het bot, dan worden vitamine D, calcium en fosfaat bepaald en zo nodig de botvorm van het enzym. Een licht verhoogde waarde zonder klachten wordt eerst na enkele weken herhaald.
Betrouwbaarheid
Alkalische fosfatase wijst een richting aan (lever of bot) maar stelt geen diagnose. De waarde is alleen te duiden samen met gamma-GT, bilirubine en ALAT en met de leeftijd en situatie van de persoon. Een licht verhoogde waarde bij iemand zonder klachten is vaak tijdelijk en wordt volgens de NHG-Standaard eerst herhaald voordat er onderzoek volgt. Bij een aanhoudend verhoogde waarde met een normaal gamma-GT kan het laboratorium de botvorm van het enzym apart meten.
Beperkingen
- Tijdens de groei (tot ongeveer 20 jaar) en in de tweede helft van de zwangerschap is de waarde normaal verhoogd; dan gelden andere referentiewaarden.
- Een vette maaltijd kort voor de afname kan de waarde iets verhogen, vooral bij bloedgroep O en B; nuchter prikken maakt de uitslag betrouwbaarder.
- Een herstellende botbreuk of recente botoperatie verhoogt de waarde maandenlang.
- Medicijnen zoals anti-epileptica, sommige antibiotica en anabole steroïden kunnen de waarde verhogen; referentiewaarden verschillen per laboratorium.
Hoe vaak komt dit voor
Een licht verhoogd alkalische fosfatase zonder klachten komt regelmatig voor en heeft meestal een onschuldige oorzaak. Galstenen, de meest voorkomende ernstige oorzaak van een verhoogde waarde, komen bij ongeveer 1 op de 10 volwassenen voor, vaker bij vrouwen en op hogere leeftijd; de meeste mensen met galstenen hebben er geen klachten van en een normaal alkalische fosfatase. De ziekte van Paget en botuitzaaiingen zijn zeldzaam.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij klachten die bij een galwegprobleem passen (pijn rechts boven in de buik, jeuk, geelzucht), bij botpijn of een vermoeden van een botaandoening, bij het volgen van een bekende lever- of botziekte en als onderdeel van een leverpakket samen met ALAT, gamma-GT en bilirubine. Als losse test bij gezonde volwassenen zonder klachten heeft alkalische fosfatase weinig waarde en leidt een licht verhoogde uitslag vooral tot vervolgonderzoek.
Nadelen en risico's
- Een verhoogde waarde door groei, zwangerschap of een genezende breuk wordt gemakkelijk ten onrechte als lever- of botziekte gezien.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen