Stolling
D-dimeer
Een afbraakproduct van bloedstolsels; in de zorg vooral gebruikt om bij acute klachten trombose of longembolie uit te sluiten.
Alles over deze analyseWat meet dit
D-dimeer ontstaat als het lichaam een bloedstolsel afbreekt. Een stolsel bestaat uit een netwerk van fibrinedraden; bij het oplossen daarvan komen brokstukken vrij, waaronder D-dimeer. Normaal zit er heel weinig D-dimeer in het bloed. De waarde stijgt als er ergens in het lichaam een stolsel wordt gevormd en afgebroken, zoals bij een trombosebeen of longembolie, maar ook na een operatie of verwonding, bij een ontsteking en in de zwangerschap.
- Stolselvorming en afbraak in het lichaam, zoals bij een trombosebeen of longembolie; alleen te duiden samen met de klachten en de beoordeling van een arts
- Verhoogde stollingsactiviteit na een operatie of verwonding, bij een ontsteking of in de zwangerschap
- Diffuse intravasale stolling (DIS): een ontsporing van de stolling bij ernstig zieke mensen
Verhoogd
Een verhoogd D-dimeer betekent dat er in het lichaam meer stolsels worden gevormd en afgebroken dan normaal. Dat is niet specifiek: volgens de NVKC stijgt de waarde ook na een operatie of verwonding, bij een infectie, een lever- of nierziekte, in de zwangerschap en bij hart- en vaatziekten, en de waarde neemt toe met de leeftijd. Zelden: een kwaadaardige aandoening. Een verhoogde waarde kan passen bij een trombosebeen of longembolie, maar stelt die diagnose niet; daarvoor is een echo van het been of een CT-scan nodig. Bij mensen zonder klachten van trombose is een verhoogd D-dimeer meestal niet te duiden.
Verlaagd
Een normaal of laag D-dimeer maakt een recent ontstaan bloedstolsel onwaarschijnlijk. In de zorg sluit de huisarts een trombosebeen of longembolie alleen uit met een laag D-dimeer samen met een beslisregel waarin de klachten en het lichamelijk onderzoek worden gewogen; de bepaling gebeurt dan op dezelfde dag. Een lage uitslag van een test die pas dagen na het ontstaan van klachten bekend is, sluit een trombose daarom niet uit. Bij gebruik van antistolling kan de waarde laag zijn terwijl er toch een stolsel is.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een verhoogd D-dimeer zonder klachten van trombose volgt meestal geen echo of scan; de huisarts zoekt naar een verklaring zoals een recente operatie, infectie of zwangerschap. Bij klachten die passen bij een trombosebeen of longembolie beoordeelt de huisarts met een beslisregel en een nieuwe D-dimeerbepaling op dezelfde dag of een echo van het been of een CT-scan in het ziekenhuis nodig is.
Betrouwbaarheid
D-dimeer is een uitsluittest: de test is zeer gevoelig, maar weinig specifiek. Een normale waarde maakt een trombose onwaarschijnlijk, een verhoogde waarde bewijst niets. Volgens de NHG-Standaard en de FMS-richtlijn Antitrombotisch beleid is de test alleen betrouwbaar in combinatie met een klinische beslisregel, bij klachten die kort bestaan en met een uitslag op dezelfde dag. D-dimeer stijgt met de leeftijd, waardoor de test bij ouderen vaker verhoogd is zonder dat er een trombose is; daarom gebruiken laboratoria vanaf 50 jaar vaak een leeftijdsafhankelijke grens.
Beperkingen
- De uitslag van deze test is pas na enkele dagen bekend; voor het uitsluiten van een trombose bij acute klachten is dat te laat.
- Na een operatie, verwonding of infectie, in de zwangerschap en op hogere leeftijd is D-dimeer vaak verhoogd zonder trombose.
- Antistollingsmiddelen kunnen de waarde verlagen, ook als er een stolsel is.
- D-dimeer is gevoelig voor de afname en het transport: het plasma moet binnen enkele uren worden gescheiden en zo nodig ingevroren.
Hoe vaak komt dit voor
Een trombosebeen of longembolie komt in Nederland naar schatting bij 1 tot 2 op de 1000 mensen per jaar voor; de kans neemt sterk toe met de leeftijd en is groter na een operatie, bij langdurig stilliggen, in de zwangerschap en bij gebruik van de pil. Een verhoogd D-dimeer komt veel vaker voor dan trombose, vooral bij ouderen.
Voor wie is dit zinvol
Deze test is niet bedoeld om zelf een trombosebeen of longembolie uit te sluiten. Bij een dik, warm of pijnlijk been, plotselinge kortademigheid, pijn bij het ademen, pijn op de borst of bloed ophoesten moet je direct de huisarts of de huisartsenpost bellen; daar wordt D-dimeer zo nodig dezelfde dag bepaald, samen met een beoordeling van de klachten. Een uitslag die pas dagen later bekend is, is daarvoor te laat. Bij mensen zonder klachten zegt een D-dimeer weinig over de kans op trombose; de waarde heeft dan alleen betekenis als een behandelaar erom vraagt en de uitslag meeweegt.
Nadelen en risico's
- Wie bij acute klachten deze test bestelt in plaats van direct de huisarts of huisartsenpost te bellen, verliest kostbare tijd; een longembolie kan levensbedreigend zijn.
- Een verhoogd D-dimeer zonder klachten komt vaak voor, zeker bij ouderen, en kan leiden tot onnodige ongerustheid en onnodige scans.
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen