Nier en zouten
Fosfaat anorganisch
Het fosfaat in je bloed; vooral van belang bij nierziekte, een afwijkend calcium of een probleem met de bijschildklier.
Alles over deze analyseWat meet dit
Fosfaat is een mineraal dat samen met calcium botten en tanden stevig maakt en nodig is voor de energievoorziening van cellen en de zuurgraad van het bloed. Het grootste deel zit in botten en tanden; ongeveer 1 procent zit in het bloed. De nieren, het bijschildklierhormoon (PTH) en vitamine D houden de hoeveelheid in het bloed op peil, door meer of minder fosfaat op te nemen uit de voeding of uit te scheiden via de urine.
- Een te hoog fosfaat (hyperfosfatemie), vooral bij een verminderde nierfunctie
- Een te laag fosfaat (hypofosfatemie), bijvoorbeeld bij een te actieve bijschildklier, vitamine D-tekort, ondervoeding of veel alcohol
- Aanvullende informatie bij een afwijkend calcium
Verhoogd
Een verhoogd fosfaat past vooral bij een verminderde nierfunctie, omdat de nieren fosfaat dan minder goed uitscheiden. Andere oorzaken zijn een te traag werkende bijschildklier, te veel vitamine D of fosfaat uit supplementen en ontregelde diabetes. Bij kinderen en jongeren in de groei is fosfaat normaal hoger. Een vals verhoogde waarde komt voor als bloedcellen in het buisje kapotgaan (hemolyse), bijvoorbeeld bij een moeizame afname of een vingerprik. Een verhoogd fosfaat geeft zelf meestal geen klachten.
Verlaagd
Een verlaagd fosfaat komt voor bij ondervoeding en veel alcohol, bij langdurige diarree, bij een tekort aan vitamine D, bij een te actieve bijschildklier (dan is het calcium vaak verhoogd) en bij veel gebruik van maagzuurbindende middelen. Fosfaat kan ook tijdelijk dalen doordat het de cellen in gaat, bijvoorbeeld onder invloed van insuline of bij snel ademen. Een licht verlaagde waarde geeft meestal geen klachten; volgens Het Acute Boekje van de internisten ontstaan klachten meestal pas bij een zeer lage waarde (onder 0,3 mmol/l), zoals spierzwakte, spierpijn en verwardheid.
Voorbereiding
- Eet liefst vanaf 12 uur voor de afname niets en drink alleen water. Fosfaat wisselt met maaltijden en over de dag.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een afwijkend fosfaat herhaalt de huisarts meestal de meting, zo mogelijk zonder hemolyse, samen met calcium, albumine en de nierfunctie. Afhankelijk van de uitkomst volgen PTH en vitamine D, of verdere beoordeling van de nierfunctie.
Betrouwbaarheid
De meting is nauwkeurig, maar een losse waarde zegt weinig over de fosfaatinname of de voorraad in het lichaam: volgens de Gezondheidsraad, in navolging van EFSA, is fosfaat in het bloed daar geen betrouwbare maat voor, omdat de waarde ook afhangt van leeftijd, dagritme, seizoen en vitamine D. Een afwijkend fosfaat wordt beoordeeld samen met calcium, de nierfunctie, PTH en vitamine D.
Beperkingen
- Hemolyse door een moeizame afname, een vingerprik of lang transport geeft een vals verhoogde waarde.
- De waarde wisselt met het tijdstip en met maaltijden.
- Kinderen en jongeren in de groei hebben hogere waarden; referentiewaarden verschillen per laboratorium.
- Zeer hoge triglyceriden, bilirubine of eiwitten in het bloed kunnen de meting verstoren.
Hoe vaak komt dit voor
Volgens het Voedingscentrum komt een tekort of overschot aan fosfor niet voor bij mensen die gezond zijn en gevarieerd eten. Een verhoogd fosfaat wordt vooral gezien bij een duidelijk verminderde nierfunctie; een verlaagd fosfaat vooral bij ondervoeding, veel alcohol en bij ernstig zieke mensen in het ziekenhuis.
Voor wie is dit zinvol
De uitslag zegt het meest bij een verminderde nierfunctie, bij een afwijkend calcium of een vermoeden van een bijschildklierprobleem, bij een vitamine D-tekort met botklachten, bij ondervoeding of veel alcoholgebruik en bij gebruik van fosfaat- of vitamine D-supplementen. Bij gezonde mensen die gevarieerd eten, komt een tekort of overschot aan fosfaat zelden voor. De uitslag zegt niets over of je genoeg fosfor via voeding binnenkrijgt.
Nadelen en risico's
- Een vals verhoogd fosfaat door hemolyse, bijvoorbeeld bij een vingerprik, kan zonder herhaalmeting tot onnodige ongerustheid leiden.
Bronnen
- NVKC, allesovertesten.nl: Fosfaat
- Nederlandse Internisten Vereniging, Het Acute Boekje: Hypofosfatemie
- Nederlandse Internisten Vereniging, Het Acute Boekje: Hyperfosfatemie
- Voedingscentrum: Fosfor (fosfaat)
- Gezondheidsraad: Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen (2018), met achtergronddocument
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen