IJzer
IJzer
De hoeveelheid ijzer die op dit moment in het bloed wordt vervoerd; schommelt sterk en zegt op zichzelf weinig over de voorraad.
Alles over deze analyseWat meet dit
Serumijzer is het ijzer dat in het bloed, gebonden aan het transporteiwit transferrine, onderweg is van de darm en de voorraad naar het beenmerg, waar het in hemoglobine wordt ingebouwd. Het is maar een klein deel van al het ijzer in het lichaam; de voorraad zit in ferritine. De waarde schommelt sterk over de dag en met de maaltijd en zegt daarom op zichzelf weinig. IJzer wordt vooral gemeten om de transferrinesaturatie te berekenen (ijzer gedeeld door de totale ijzerbindingscapaciteit) en wordt beoordeeld samen met ferritine.
- IJzertekort en ijzergebreksanemie, samen met ferritine en de transferrinesaturatie
- IJzerstapeling, waaronder erfelijke hemochromatose, via de transferrinesaturatie
- Bloedarmoede door een chronische ziekte (laag ijzer bij een normaal of verhoogd ferritine)
Verhoogd
Een verhoogd serumijzer past bij ijzerstapeling, maar komt vaker door iets onschuldigs: een ijzerrijke maaltijd of ijzertabletten kort voor de afname, of de natuurlijke ochtendpiek. Bij erfelijke hemochromatose is het ijzer verhoogd samen met een transferrinesaturatie boven 45 procent en meestal een verhoogd ferritine; die combinatie is de aanwijzing, niet het ijzer alleen. Ook leverschade, waarbij ijzer uit levercellen vrijkomt, en sommige bloedziekten met een gestoorde aanmaak van rode bloedcellen verhogen de waarde. Klachten van ijzerstapeling ontstaan pas laat: vermoeidheid, gewrichtspijn, buikpijn en een donkerder huid.
Verlaagd
Een verlaagd serumijzer past bij ijzertekort, maar ook bij elke ontsteking of infectie en bij bloedarmoede door een chronische ziekte: het lichaam bergt ijzer dan op en houdt het uit het bloed. Het onderscheid wordt gemaakt met ferritine en transferrine: bij ijzertekort is ferritine laag en transferrine hoog, bij een chronische ziekte is ferritine normaal of hoog en transferrine laag. Een laag ijzer in de middag of avond kan ook gewoon het dagritme zijn. Klachten die bij een tekort horen zijn vermoeidheid, kortademigheid bij inspanning en haaruitval.
Voorbereiding
- Neem de 24 uur voor de afname geen ijzertabletten of multivitamine met ijzer. Die verhogen de waarde tijdelijk.
Bij een afwijkende uitslag
De huisarts beoordeelt serumijzer nooit los, maar samen met ferritine, transferrine en CRP. Een verhoogde waarde met een transferrinesaturatie boven 45 procent en een verhoogd ferritine wordt herhaald, bij twijfel nuchter, en bij een blijvende verhoging volgt DNA-onderzoek naar hemochromatose (HFE-genotypering) en zo nodig een verwijzing naar de internist of MDL-arts. Bij een laag ijzer met een laag ferritine wordt naar de oorzaak van het ijzertekort gezocht.
Betrouwbaarheid
Serumijzer is op zichzelf een onbetrouwbare maat voor de ijzerstatus: de waarde varieert sterk over de dag, stijgt na een maaltijd en daalt bij elke ontsteking. De NHG-Standaard Anemie gebruikt ferritine als eerste test voor ijzertekort en laat ijzer en transferrine alleen bepalen om bloedarmoede door een chronische ziekte te onderscheiden. Voor ijzerstapeling telt niet het ijzer maar de transferrinesaturatie, samen met ferritine.
Beperkingen
- Sterk dagritme (hoogst in de ochtend) en stijging na een ijzerrijke maaltijd of ijzertabletten. Nuchter prikken is volgens de FMS-richtlijn Hereditaire hemochromatose niet nodig; bij twijfel wordt een verhoogde waarde nuchter herhaald, zonder ijzer- of vitaminesupplementen in de 24 uur ervoor.
- Elke ontsteking of infectie verlaagt het serumijzer, ook zonder tekort.
- Een recent ijzerinfuus of een bloedtransfusie maakt de waarde weken niet te duiden.
- Referentiewaarden verschillen per laboratorium; sommige laboratoria rapporteren alleen de saturatie en niet het losse ijzer.
Hoe vaak komt dit voor
Bloedarmoede komt in de huisartsenpraktijk bij ongeveer 9 op de 1000 mensen per jaar nieuw voor; bij de helft is ijzergebrek de oorzaak, bij vrouwen ongeveer vier keer zo vaak als bij mannen. Erfelijke hemochromatose komt voor bij ongeveer 0,5 tot 1,5 procent van de Noord-Europese bevolking, maar slechts een klein deel van de dragers van de aanleg krijgt klachten.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol als onderdeel van een ijzerprofiel (ijzer, transferrine of TIJBC, transferrinesaturatie en ferritine) bij een vermoeden van ijzertekort met een ontsteking of chronische ziekte, en bij een vermoeden van ijzerstapeling, bijvoorbeeld bij hemochromatose in de familie. Als losse test heeft serumijzer weinig waarde: voor een gewoon vermoeden van ijzertekort is ferritine de betere en voldoende test.
Nadelen en risico's
- Een enkel verhoogd of verlaagd serumijzer door dagritme, maaltijd of ontsteking leidt vaak tot onnodige ongerustheid; de waarde is alleen samen met ferritine en saturatie te duiden.
- Bij een vastgestelde erfelijke hemochromatose is de uitslag ook van belang voor ouders, broers, zussen en kinderen (nevenbevinding met gevolgen voor bloedverwanten).
Bronnen
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen