Vitaminen, mineralen en aminozuren
Vitamine D (25-OH)
De voorraadvorm van vitamine D; laat zien of er een tekort is, maar bij gezonde mensen verandert de uitslag het advies meestal niet.
Alles over deze analyseWat meet dit
Vitamine D wordt vooral in de huid gemaakt onder invloed van zonlicht en komt voor een klein deel uit voeding (vette vis, margarine, eieren). De lever zet het om in 25-hydroxyvitamine D, de voorraadvorm die deze analyse meet; de nieren maken daar de werkzame vorm van. Vitamine D is nodig voor de opname van calcium en fosfaat en daarmee voor sterke botten en spieren. De waarde is aan het eind van de winter het laagst en in de nazomer het hoogst.
- Vitamine D-tekort, dat bij een langdurig ernstig tekort botverweking (osteomalacie), spierzwakte en bij kinderen Engelse ziekte (rachitis) kan geven
- Te veel vitamine D door hoge doseringen supplementen (zeldzaam)
- Verklaring van een afwijkend calcium of bijschildklierhormoon (PTH)
Verhoogd
Een verhoogd 25-OH-vitamine D komt vrijwel alleen door supplementen in hoge dosering. Pas bij zeer hoge waarden, ver boven de streefwaarde, kan het calcium in het bloed stijgen, met misselijkheid, dorst, veel plassen, verwardheid en op de lange duur nierschade. Zonlicht alleen geeft geen te hoge waarde, omdat de huid de aanmaak zelf begrenst.
Verlaagd
Een verlaagd 25-OH-vitamine D is heel gewoon aan het eind van de winter, bij mensen die weinig buiten komen of hun huid bedekken, bij een donkere huid, op hogere leeftijd en bij overgewicht. Volgens de Gezondheidsraad geldt bij volwassenen tot 70 jaar een waarde onder 30 nmol/L als tekort, boven de 70 jaar een waarde onder 50 nmol/L. Een licht verlaagde waarde geeft meestal geen klachten; bij een langdurig ernstig tekort kunnen botpijn, spierzwakte, vaker vallen en botbreuken ontstaan. Klachten als vermoeidheid worden vaak aan vitamine D toegeschreven, maar het bewijs dat een supplement die klachten verbetert is zwak. Een tekort door slechte opname komt voor bij darmziekten zoals coeliakie en de ziekte van Crohn, na een maagverkleining en bij sommige anti-epileptica.
Voorbereiding
- Slik je biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen)? Stop daar minstens 2 dagen voor de afname mee, bij een hoge dosis 4 dagen.
Bij een afwijkende uitslag
Bij een tekort adviseert de huisarts meestal een vitamine D-supplement en is een controlemeting meestal niet nodig; bij een ernstig tekort of een aandoening met slechte opname volgt soms een controle na enkele maanden en onderzoek naar calcium, fosfaat en PTH. Bij een sterk verhoogde waarde wordt het supplementgebruik nagegaan en calcium bepaald.
Betrouwbaarheid
De meting van 25-OH-vitamine D is de erkende maat voor de vitamine D-status, maar de uitslag verschilt tussen laboratoria en meetmethoden en wisselt met het seizoen. Volgens het NHG-Standpunt Diagnostiek van vitamine-D-deficiëntie verandert de uitslag bij gezonde mensen zonder klachten het advies niet, en geldt voor de risicogroepen van de Gezondheidsraad een supplementadvies ongeacht de uitslag. De uitslag zegt het meest bij klachten die bij een ernstig tekort passen, bij aandoeningen met slechte opname en bij een afwijkend calcium.
Beperkingen
- Seizoen: aan het eind van de winter is de waarde het laagst en in de nazomer het hoogst; een meting in maart en een in september zijn niet vergelijkbaar.
- Laboratoria en meetmethoden verschillen; kort na een hoge dosis supplement is de waarde tijdelijk hoger dan de echte voorraad.
- Bij een verhoogd of verlaagd eiwitgehalte (zwangerschap, leverziekte, nierziekte) zegt de totale waarde minder over de beschikbare vitamine D.
- Anti-epileptica, sommige hiv-medicijnen en middelen die vet binden verlagen de waarde; biotinesupplementen kunnen de meting verstoren.
Hoe vaak komt dit voor
Aan het eind van de winter heeft ongeveer 7 tot 26 op de 100 Nederlandse volwassenen een vitamine D-tekort, afhankelijk van de gebruikte grens; in de zomer daalt dat naar 0 tot 5 op de 100. Mannen hebben vaker een tekort dan vrouwen, en mensen met een donkere huid, ouderen in verzorgingshuizen en mensen die weinig buiten komen veel vaker. Een ernstig tekort met botklachten is zeldzaam.
Voor wie is dit zinvol
Zinvol bij klachten die bij een ernstig tekort passen (botpijn, spierzwakte, vaak vallen), bij osteoporose of een botbreuk, bij aandoeningen met slechte opname (coeliakie, ziekte van Crohn, na een maagverkleining), bij een afwijkend calcium en bij controle van een behandeling met hoge doseringen. Voor de risicogroepen van de Gezondheidsraad (kinderen tot 4 jaar, zwangeren, vrouwen boven 50, iedereen boven 70, mensen met een donkere huid of die weinig buiten komen) geldt een supplementadvies van 10 tot 20 microgram per dag, ongeacht de uitslag. Bij gezonde volwassenen zonder klachten of risicofactoren zegt de uitslag weinig, ook omdat een licht verlaagde waarde aan het eind van de winter heel gewoon is.
Nadelen en risico's
- Bij een licht verlaagde waarde in de winter wordt een normaal seizoenseffect makkelijk als 'tekort' gelezen; bij gezonde mensen zonder klachten verandert de uitslag het advies (wel of geen supplement) niet.
- Hoge doseringen supplementen op eigen initiatief na een lage uitslag kunnen tot een te hoog calcium leiden.
Bronnen
- NHG-Standpunt Diagnostiek van vitamine-D-deficiëntie (2012)
- NVKC, allesovertesten.nl: Vitamine D
- Gezondheidsraad: Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D (2012)
- RIVM: Maximaal een kwart van de Nederlandse bevolking heeft vitamine D-tekort in de winter (2025)
- Thuisarts.nl: Vitamine D
Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Bij een sterk afwijkende uitslag proberen wij je zo snel mogelijk te bereiken. Lees je uitslag ook zelf en neem bij twijfel contact op met je huisarts. Een test stelt geen diagnose. Lees meer over risico's en uitslagen