Hormonen · Bloed

Vrij testosteron

Het kleine, werkzame deel van testosteron dat niet aan eiwit gebonden is; berekend uit totaal testosteron, SHBG en albumine.

In het kort

Gemeten in bloed
In 10 onderzoeken
Geen speciale voorbereiding

Uitleg

Vrij testosteron: wat wordt er gemeten?

Ongeveer 98 procent van het testosteron in het bloed zit vast aan de eiwitten SHBG en albumine; alleen de resterende 1 tot 3 procent is vrij en kan in de weefsels werken. Deze waarde wordt niet direct gemeten maar berekend uit het totale testosteron, SHBG en albumine. Ze geeft een beter beeld van het werkzame hormoon als SHBG afwijkt, bijvoorbeeld bij overgewicht, leverziekte, hogere leeftijd of pilgebruik.

Wat kan het signaleren?

Testosterontekort bij mannen bij wie het totale testosteron door een afwijkend SHBG moeilijk te duiden is (grensgebied, overgewicht, hogere leeftijd)
Te veel werkzaam mannelijk hormoon bij vrouwen met PCOS of overbeharing, ook als het totale testosteron nog normaal is

Uitslag

Wat betekent de uitslag?

Vrij testosteron te hoog

Bij vrouwen past een verhoogd vrij testosteron bij PCOS of, zeldzamer, een bijnieraandoening; klachten zijn acne, overbeharing, haaruitval op het hoofd en een onregelmatige cyclus. Bij mannen komt een hoge waarde vooral door testosterongebruik of anabole steroïden, of door een laag SHBG bij overgewicht of insulineresistentie. Omdat de waarde berekend is, verhoogt een verlaagd SHBG het vrije testosteron ook als er niets aan de hand is.

Vrij testosteron te laag

Bij mannen wijst een verlaagd vrij testosteron, samen met een laag of laag-normaal totaal testosteron en klachten, op een testosterontekort. Een lage waarde zonder klachten of bij een enkele meting heeft weinig betekenis: de berekening neemt alle schommelingen en meetfouten van totaal testosteron en SHBG over. Ziekte, ondervoeding, slaapgebrek en medicijnen zoals opioïden en corticosteroïden verlagen de waarde tijdelijk. Bij vrouwen is een laag vrij testosteron geen erkende diagnose.

Bij een afwijkende uitslag

De huisarts beoordeelt de waarde samen met totaal testosteron en SHBG en herhaalt de meting in de ochtend na enkele weken. Bij een herhaald lage waarde met klachten volgt onderzoek naar de oorzaak (LH, FSH, prolactine) en meestal verwijzing naar een internist-endocrinoloog of uroloog.

Betrouwbaarheid

Hoe betrouwbaar is de test?

Vrij testosteron is een berekende waarde en erft de onzekerheid van totaal testosteron en SHBG; de afkapwaarde verschilt per laboratorium en per formule. De NVE-leidraad adviseert het te berekenen als het totale testosteron in het grensgebied ligt (rond 8 tot 12 nmol/L) of als SHBG afwijkt, en altijd met de afkapwaarde van het eigen laboratorium. Een directe meting van vrij testosteron is niet betrouwbaar; daarom wordt de waarde berekend.

Wat kan de uitslag beïnvloeden?

Dezelfde tijdstip-eis als totaal testosteron: afname 's ochtends vóór 11 uur, bij voorkeur nuchter; 's middags is de waarde lager.
Formule en afkapwaarde verschillen per laboratorium; de 'vrije androgeenindex' (FAI) overschat het vrije testosteron bij een laag SHBG en is daardoor minder bruikbaar (NVE-leidraad).
Alles wat SHBG verandert (overgewicht, leverziekte, schildklierstoornis, pil, anabole steroïden, hogere leeftijd) verandert de berekende waarde.
Bij vrouwen zijn de gemeten hoeveelheden zo klein dat de berekening onnauwkeurig is; de uitslag is alleen samen met klachten en andere hormonen te duiden.

Voor wie

Voor wie is de test zinvol?

Zinvol voor

Zinvol als aanvulling op totaal testosteron bij mannen met klachten van een tekort en een totale waarde in het grensgebied, en bij mannen met overgewicht, leverziekte of op hogere leeftijd, bij wie SHBG vaak afwijkt. Bij vrouwen met overbeharing, acne of een onregelmatige cyclus geeft het samen met SHBG een beter beeld dan totaal testosteron alleen. Zonder klachten heeft een berekend vrij testosteron geen waarde.

Hoe vaak komt het voor?

Een testosterontekort met klachten komt naar schatting bij 2 tot 6 op de 100 mannen boven de 40 jaar voor, vaker op hogere leeftijd en bij overgewicht. Juist bij overgewicht is het totale testosteron vaak verlaagd terwijl het vrije testosteron nog normaal is; daarom heeft deze berekening daar de meeste waarde.

Europese bevolkingsonderzoeken (EMAS) zoals aangehaald in Nederlandse richtlijnen; NVE-leidraad over het effect van overgewicht

Nadelen en risico's

Omdat de afkapwaarde per laboratorium en formule verschilt, wordt een 'te lage' waarde uit een online tabel makkelijk verkeerd geduid en als reden voor testosterongebruik gezien.

Laten testen

Vrij testosteron laten testen

Vrij testosteron zit in deze onderzoeken. Je bestelt online en laat het bloed afnemen op een priklocatie of neemt het monster thuis af.

Bloedafname
Bodybuilder test
Panel voor kracht en spieropbouw; hormonen, lever en spieren.
€ 134,00
Bloedafname
Vrije testosteron
Beschikbaar testosteron; berekend met totaal testosteron, SHBG en albumine.
€ 71,00
Bloedafname
InsideTracker
InsideTracker Bloedanalyse: analyseer 48 biomarkers voor complete gezondheidsoptimalisatie en gepersonaliseerde aanbevelingen.
€ 335,00
Bloedafname
Hormonen Man
Testosteron totaal, vrij testosteron, SHBG, kreatinine en eGFR. Voor mannen met hypogonadisme, laag libido of bij krachttraining.
€ 125,00
Bloedafname
Hormoon Herstel (Na Steroïden)
Testosteron, vrij testosteron, SHBG, LH, FSH, oestradiol, TSH, leverfunctie en lipidenprofiel. Voor herstel na anabole steroïden gebruik.
€ 325,00
Bloedafname
Duursport
Volledig bloedbeeld, ijzerstatus (ferritine, transferrine), nierfunctie, leverfunctie, testosteron en hs-CRP. Voor atleten en duursporters.
€ 203,00
Bloedafname
Uitgebreid: Testosteron Replacement Therapie (TRT)
Testosteron, LH, FSH, oestradiol, prolactine, bloedwaarden, complete leverfunctie, nierfunctie en lipidenprofiel.
€ 235,00
Bloedafname
Aanvullend: Testosteron Replacement Therapie (TRT)
Complete hormonale analyse met testosteron, DHEA-S, schildklier, bloedbeeld, leverfunctie, nierfunctie, lipiden, glucose, HbA1c, insuline, hs-CRP, vitamine D en ferritine.
€ 335,00
Bloedafname
Whoop (Advanced Labs)
Uitgebreid onderzoek die direct integreert met je WHOOP wearable voor optimale prestaties en herstel.
€ 385,00

Hoe betrouwbaar is de test?

Vrij testosteron